Алаш және Наурыз тақырыбына қысқаша шолу
Алаш қозғалысы мен Наурыз мейрамының арасындағы байланыс — бұл жай ғана күнтізбелік сәйкестік емес, бұл ұлттық рухтың жаңғыруы мен мәдени танымның сабақтастығы болып табылады.
Алаш зиялылары үшін Наурыз жай ғана мереке емес, ұлтты ұйыстырушы, оның ерекшелігін айқындайтын басты идеологиялық құралдардың бірі болды.
1. Алаш қайраткерлері және Наурыздың мәртебесі
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялылары (Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы және т.б.) Наурызды «нағыз қазақ мерекесі» деп ұлықтады. Олар бұл күнді діни емес, ұлттық және табиғи жаңару күні ретінде насихаттады.
Ахмет Байтұрсынұлы: «Наурыз – қазақтың шын мағынасындағы ұлттық мейрамы» деп баға беріп, оның халықты бірлікке шақыратын маңызын атап өтті.
Міржақып Дулатұлы: «Қазақ» газетіне жазған мақалаларында Наурыздың тарихы мен оның қазақ өміріндегі орнын терең талдап, оны ескі салт-дәстүрлердің символы ретінде дәріптеді.
2. «Қазақ» газеті және мерекелік насихат
Алашорданың үні болған «Қазақ» газетінің беттерінде Наурыз туралы арнайы мақалалар жиі жарияланып тұрды. Ондағы мақсат:
Патшалық Ресейдің отарлау саясаты кезінде жоғалып бара жатқан ұлттық кодты сақтап қалу еді.
Халыққа «Жыл басы» ретінде наурыздың астрономиялық және тарихи негіздерін түсіндіру болды.
Мерекелік рәсімдерді (көрісу, бата беру, наурыз көже) ұлттық тәрбие құралына айналдыруды мақсұт тұтты.
3. Саяси астары: Жаңару мен Бостандық
Алаш арыстары үшін Наурыз — табиғаттың ғана емес, ұлттың оянуы. Олар қыстың қаһарынан құтылған тіршілік иелері сияқты, қазақ халқының да отаршылдық бұғауынан босап, өз алдына ел болатын күнін «Жаңа күнге» (Наурызға) теңеді.
«Бұл күні күн мен түн теңеледі, дүние түзеледі. Біздің де жағдайымыз түзеліп, теңдікке жететін күніміз осы Наурыз болсын!» деген мазмұндағы тілектер сол кезгі зиялылардың басты мұраты еді.
Алаш зиялыларының Наурыз туралы жазған ең құнды дүниелері — сол кездегі «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналының беттерінде сақталып, асыл жәдігерімізге айналды. Төменде ең негізгі үш ұлт көшбасшысының ой-түйіндері мен нақты деректерінен үзінді келтірер болсақ:
1. Ахмет Байтұрсынұлы: «Жаңа жыл» (1913 жыл)
Ахмет Байтұрсынұлы Наурызды діни мерекелерден бөліп қарастырып, оның табиғи-астрономиялық негізін түсіндірген. Ол «Қазақ» газетінің 1913 жылғы №5 санында былай деп жазды:
«Наурыз – қазақтың шын мағынасындағы ұлттық мейрамы. ...Күн мен түн теңеледі, күн жылынады, мал төлдейді, ақ көбейеді. Жер жүзі жаңа түске енеді. Осының бәрі — тіршілік иесіне қуаныш. Сондықтан бұл күнді «Жыл басы» деп қарсы алу — табиғат заңы».
Маңызы: Ахмет атамыз Наурызды қазақтың ешкімнен қарызға алмаған, өз төл мерекесі екенін дәлелдеп берді.
2. Міржақып Дулатұлы: «Наурыз» (1915 жыл)
Міржақып бұл мерекенің әлеуметтік маңызына, халықтың бір-бірімен көрісуіне ерекше тоқталған. Ол Наурыздың тек тамақ ішу емес, рухани тазару екенін айтады:
«Бұл күні ренжіскендер татуласады, туысқандар табысады. Бұл — бауырмалдықтың, бірліктің мейрамы. Ескі жылдың өкпе-реніші артта қалып, жаңа жылға таза көңілмен аяқ басу керек».
Дерек: Міржақып Дулатұлы Наурыз күні халықты оятуға, білім алуға және елдік мәселелерді шешуге шақырды.
3. Әлихан Бөкейхан: Саяси астар мен ғылыми көзқарасты ұштастырып, Наурызды қазақтың автономия алу жолындағы символы ретінде де қарастырды. Ұлт көсемі еуропалық күнтізбе мен қазақ күнтізбесін салыстыра отырып, Наурыздың ғылыми дәлдігін жоғары бағалады.
Дерек: Ұлт көсемі «Қазақ» газетінде Наурызды тойлаудың мақсаты — ұлттық сананы отарлаудан аман сақтап қалу екенін бірнеше мәрте меңзеп жетемізге жеткізе жазып кетті.
Түйін сөз
Алаш идеясы мен Наурыз мейрамы — екеуі де қазақтың болмысын сақтап қалуға бағытталған құндылықтар еді. Алаш зиялылары Наурызды заманауи ұлттық идеологияның негізі етіп қалап кетті. Сондықтан бүгінгі Тәуелсіз Қазақстандағы Наурыз — сол Алаш арыстары армандаған азаттық пен жаңарудың символы.
Үлсытың Ұлы күні мерекесі құтты болсын, Қазақ Елі!