Ақпаратқа деген сұраныс — кез келген цензурадан күшті
Глушилкалардан өтіп, блокировкаларды бұзып: BBC-дің орыс қызметіне – 80 жыл
24 наурыз 1946 жылы BBC алғаш рет Кеңес Одағына бағытталған тұрақты орыс тіліндегі радиохабарларын бастады. Содан бері 80 жыл өтті. Осы уақыттың жартысынан астамында редакция кеңестік, кейін ресейлік цензурамен күресіп келеді. Технология өзгерді, бірақ ақпаратты шектеу тәсілдерінің мәні сол күйінде қалды.
Радиоэфирдегі «соғыс»
1940-жылдардың соңында-ақ кеңестік билік Батыс радиостанцияларын «глушить» етуге көшті. Қысқа толқынды эфирде арнайы қуатты таратқыштар арқылы кедергі сигналдары жіберіліп, шетелдік хабарларды тыңдау қиындады. 1949 жылға қарай бұл тәжірибе қалыпты құбылысқа айналды.
Сол кезеңде Кеңес Одағында миллиондаған радиоқабылдағыш болды. Бірақ 1941 жылы соғыс басталғанда билік оларды тәркілеп, ақпаратты бақылауға алғашқы қадам жасады. Соғыстан кейін радиолар қайтарылғанымен, тыңдау еркіндігі шектелді.
Тыңдарманның «айласы»
Соған қарамастан, халық шетелдік хабарларды тыңдаудан бас тартпады. Радионы түнде тыңдау дәстүрге айналды — бұл тек жасырындық емес, физика заңдарына да байланысты еді: түнде қысқа толқындар жақсы тарайды.
Кейбір тыңдармандар қабылдағыштарды өзгертіп, «жабық» жиіліктерді ұстауға тырысты. Басқалары радионы бөлме ішінде әртүрлі бағытта бұрып, глушилка әсерін азайтты. Бұл ақпаратқа қол жеткізу үшін нағыз «техникалық спортқа» айналды.
Әлібек БАЙБОЛ, Абай атындағы ҚазҰПУ Филология факультетінің аға оқытушысы, «Қыр баласы» ҚҚ Басқарма мүшесі, ҚР Ұлттық құндылықтар академиясының толық мүшесі, әдебиеттанушы-ғалым, алаштанушы:
Қырғи-қабақ соғыс және ақпарат майданы
1960–1980 жылдары глушилкалар жүйесі шарықтау шегіне жетті. Мыңдаған таратқыш жұмыс істеп, орасан электр энергиясын тұтынды. Әсіресе 1968 жылғы Прага көктемі және кейінгі халықаралық дағдарыстар кезінде цензура күшейді.
Алайда, бұл әрекеттер кері әсер де берді: тыңдармандар «нені жасырып жатыр?» деген сұрақ қойып, шетелдік ақпаратқа деген қызығушылық арта түсті.
Глушилкалардың тоқтауы
1980-жылдардың ортасында Михаил Горбачёв реформалары басталған соң, халықаралық қысым күшейді. 1987 жылы Кеңес Одағы ресми түрде глушилкаларды тоқтатты. Осы сәттен бастап BBC хабарлары «таза эфирде» естіле бастады.
Бұл өзгеріс тыңдармандармен тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік берді — редакцияға мыңдаған хат келе бастады.
Интернет дәуіріндегі жаңа цензура
Бүгінде жағдай түбегейлі өзгергендей көрінгенімен, мәні ұқсас. 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі кейін Ресейде тәуелсіз ақпарат көздеріне қысым қайта күшейді.
Роскомнадзор миллиондаған сайтты бұғаттап, жүздеген VPN сервистерін жапты. Соған қарамастан, BBC-дің орыс қызметін аптасына 7–12 миллион адам оқиды немесе тыңдайды. Пайдаланушылар VPN, Telegram және басқа да балама құралдарды қолданады.
Технологиялар жарысы жалғасуда
Қазіргі таңда цензура мен ақпарат еркіндігі арасындағы күрес жаңа деңгейге шықты. Бір жағында — мемлекеттік бақылау, екінші жағында — VPN, Tor, peer-to-peer жүйелері сияқты ашық технологиялар.
Сарапшылардың пікірінше, толық ақпараттық оқшаулау жасау өте қиын. Тіпті болашақта спутниктік интернет дамыса да, цензура мәселесі толық жойылмайды.
Сөз түйіні
80 жыл ішінде BBC-дің орыс қызметі түрлі қысым мен шектеулерге қарамастан өз аудиториясын сақтап қалды. Радио дәуіріндегі глушилкалардан бастап, бүгінгі интернет блокировкаларына дейін бір нәрсе өзгермеген: адамдар әрқашан балама ақпарат көзін табуға тырысады.
Ақпаратқа деген сұраныс — кез келген цензурадан күшті.