Жасанды интеллект: Технологиялық бәйге ме, әлде жаппай бейімделу ме?
Кешегі өткен өнеркәсіптік революциялар бізге бір ақиқатты үйретті: жаңалықты алғаш ашқан адам емес, оны тиімді пайдалана білген қоғам ұтады. Бүгінгі жасанды интеллект (ЖИ) төңірегіндегі ахуал да осы арнаға түсіп келеді. Оңтүстік Кореяның белгілі экономисі Ли Жон Уаның пайымдауынша, ЖИ-дің адамзат тарихына тигізер нақты әсері «ең озық модельді кім жасады?» дегеннен гөрі, «бұл технология әлемге қаншалықты тез және терең таралды?» деген сұраққа тікелей байланысты https://www.project-syndicate.org/commentary/ai-impact-will-be-determined-less-by-frontier-innovation-than-by-global-diffusion-by-lee-jong-wha-2026-04.
АҚШ пен Қытай жасанды интеллект технологиясын жасайды — бірақ оның экономикалық жемісін кім жинайтынын шешетін олар емес. Ли Чон-Хваның зерттеуі бізге не айтады және Қазақстан бұл мүмкіндікті пайдалана ала ма?
Жасанды интеллект төңірегіндегі жаһандық пікірталас дәстүрлі түрде екі полюсте — Силикон аңғарында және Бежіңде — шоғырланады. Кім бірінші болады? Кімнің үлгілері күштірек? Кімнің чиптері жылдамырақ? Алайда Корея университетінің экономика профессоры, Азия даму банкінің бұрынғы бас экономисті Ли Чон-Хва осы аптадағы мақаласында мүлде басқа сұрақ қояды: ЖИ-дің экономикалық ықпалын кім анықтайды? Бірақ саясатшылардың назарынан жиі тыс қалатын дүниені ескерген Ли Чон-Хваның бұған берер жауабы таңқаларлықтай қарапайым —. Технологияны жасаушылар емес, оны қолданушылар анықтайды. «Жалпыға ортақ қолданылатын технологиялар жаңа мүмкіндіктер ашады — бірақ экономикалық өзгерісті тудыратын оның таралуы»,-дген авторлық түйіндеу ұзақ ойға қалдырады.
Тарихтың сабағы
Бу машинасы Британияда ойлап табылды, бірақ оның өнеркәсіптік революциясы бүкіл Еуропа мен Солтүстік Американы қамтыды. Электр желісін пайдалана білген экономикалар ғана өсті. Интернет Калифорниядан шықты — бірақ оның жемісін жинаған елдердің ішінде Эстония да, Израиль да, Оңтүстік Корея да бар.
ЖИ де осы жолмен жүреді деп болжайды Ли Чон-Хва. Еуропалық орталық банктің соңғы зерттеулері де осыны растайды: жалпы қолданыстағы технологиялардың тарихи диффузия жылдамдығы соңғы онжылдықта күрт өскен, ал ЖИ-дің таралу кедергісі бұрынғы технологиялармен салыстырғанда едәуір төмен — себебі оны орнату үшін арнайы физикалық инфрақұрылым емес, бар болғаны қолда бар компьютерлік жабдық жеткілікті.
Дүниежүзілік банктің 2026 жылғы есебі
Дүниежүзілік банктің осы жылғы даму баяндамасы ЖИ-ді дамушы елдердің "даму кедергілерін айналып өтуге" мүмкіндік беретін технология ретінде сипаттайды.
Несиелік нарықтарда банктер адамдардың цифрлық іздерін талдау арқылы бұрын несие ала алмаған азаматтарға қаржы қолжетімділігін ашуда.
ХВҚ бағалауынша, жаһандық жұмыспен қамтудың шамамен 40%-ы ЖИ ықпалына ұшырауы мүмкін — дамыған елдерде бұл үлес 60%-ға жетеді.
Қолданушы елдің артықшылығы
Ли Чон-Хваның негізгі тезисі мынада: АҚШ пен Қытай «меже аралық» зерттеулерге — фундаменталды үлгілерге, жетілдірілген жартылай өткізгіш дизайнына — бәс тігіп жатқанда, қалған әлем енжар бақылаушы ретінде артының не болатынын еш күтпеуі керек. Керісінше, бәсекелестік артықшылық ЖИ-ді кімнің тиімдірек, кімнің ауқымдырақ, кімнің тезірек игеретіне байланысты болады.
Бұл — кіші және орта экономикалар үшін теңдессіз мүмкіндік. Чатботтар мен автоматтандырылған жүйелер арқылы денсаулық сақтау, білім беру, ауыл шаруашылығы немесе логистика саласын жаңғырту — бұл үшін ЖИ-дің авторы болудың еш қажеті жоқ.
Технологияны ойлап табу жарысынан гөрі, оны игеру жарысы кімге тиімдірек болатынын айқындайды.
Қазақстан бұл мүмкіндіктен не алады?
Қазақстан үшін бұл пайымдаудың іс жүзіндегі маңызы зор. Ел ЖИ саласындағы негізгі зерттеушілер қатарына ену үшін ондаған жылдық инвестиция қажет — бірақ ЖИ-ді нақты салаларда тиімді қолдану үшін алғышарттар бүгін бар: цифрлық инфрақұрылым, жас технологиялық кадрлар буыны, және мемлекеттік цифрландыру бағдарламалары.
Сарапшылар атап өткендей, ЖИ дамушы елдерде қаржылық даму үшін — несиелік нарықтар, сақтандыру, инвестициялық шешімдер — дамыған елдерге қарағанда күштірек ықпал етеді. Бұл Қазақстанның қаржы секторы үшін нақты мүмкіндік.
Алайда Ли Чон-Хваның тағы бір еңбегінде ескерткеніндей, ЖИ-ді тиімді пайдалану тек технологиялық инфрақұрылыммен ғана шектелмейді — адами капитал, яғни ЖИ-ді шығармашылықпен қолдана алатын мамандар тәрбиелеу, одан да маңызды фактор болып табылады.
Қазақстан үшін сабақ: Не істеу керек?
Ли Жон Уаның концепциясы біз секілді дамушы нарықтар үшін өте өзекті. Бізге әлемдегі ең мықты тілдік модельді нөлден жасап шығу міндетті емес, бізге:
Дайын шешімдерді локализациялау: Жалпы ЖИ модельдерін ұлттық мүддеге, тілге және заңнамаға икемдеу.
Адам капиталына инвестиция: Жай ғана пайдаланушы емес, ЖИ-ді өз саласында қолдана алатын мамандар даярлау.
Деректер ашықтығы: ЖИ-ді оқытуға қажетті мемлекеттік және салалық деректер базасын реттеу.
Ли Чон-Хваның тезисі — технологиялық ойлап табу мен экономикалық ықпал арасындағы алшақтыққа назар аудару — саясаткерлер мен бизнес өкілдері үшін бағалы дабыл. «ЖИ жарысында» тек АҚШ пен Қытай додаға түседі деген болжам қате — нағыз жарыс жаңа ғана басталуда, және онда Қазақстанның да өз орны бар.
Сөз түйіні:
Жасанды интеллект революциясы — бұл тек бағдарламашылардың жеңісі емес, бұл менеджерлердің, мұғалімдердің және заңгерлердің жаңа құралды қаншалықты меңгергенінің сынағы. Ли Жон Уа ескерткендей, болашақты ең жылдам есептейтін машина емес, сол машинаның мүмкіндігін бүкіл әлемге тарата алған қоғам иеленеді.