НАТО-ның қарасы өшуге таяу ма, әлде гүлденетін уағы жетті ме?
НАТО-ның болашағы туралы бүгінгі күннің өзекті оқиғалары мен сарапшылар пікіріне сүйене отырып дайындалған эксклюзивті Alashorda.kz ақпараттық агенттігі төмендегі мақаланы ұсынады. Бұл материалда Ақ үйдің соңғы мәлімдемелері мен трансатлантикалық ыдыраудың алғашқы белгілері талданады.
Бүгінде біздің көз алдымызда НАТО деп аталатын ұйым өзінің өмір сүру мерзімінің аяқталуын күтіп отырған сияқты. НАТО бар екендігі бұған дейін де үлкен күмән тудырып келді. Егер АҚШ-сыз бұл альянс басқа елдер түгіл, мәселен Ураина мысалы, тіпті өздерін де қорғай алмайтын болса, ол кімге керек, одан қандай пайда бар деген сауалды әскери сарапшылар түрлі қырынан байыптай бастады. АҚШ аспан айналып жерге түспейді әрине, НАТО-ның қуаты жағынан екінші армиясы Түркия бар, бірақ Анкараның бұл одақта ерекше ұстанымы бар, айталық, Ресей Эстонияға шабуыл жасаса, түріктер Мәскеуге соғыс жариялайды деп күте алмаймыз.
ТРАМП УЛЬТИМАТУМЫ: НАТО-НЫҢ БОЛАШАҒЫ БҰЛЫҢҒЫР МА, ӘЛДЕ ЕУРОПАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ МА?
Вашингтон мен Брюссель арасындағы «мәңгілік» әскери альянс тарихи сынақ алдында тұр. АҚШ президенті Дональд Трамптың соңғы ультиматумы мен Еуропаның қауіпсіздік саласындағы дербестікке ұмтылысы НАТО-ның бұрынғы форматта өмір сүру қабілетіне күмән келтіріп отыр.
Бұл сұрақ бүгінде геосаяси сарапшылардың басын қатырған күрделі дилеммаға айналды. Соңғы аптадағы оқиғалар Әлемнің ең қуатты әскери блогының іргесін шайқайтындай көрінеді.
«Соңғы сағат» ескертуі
15 наурызда The Financial Times басылымына берген сұхбатында АҚШ президенті Дональд Трамп Еуропа одақтастарына бұрын-соңды болмаған қатал ультиматум қойды. Ол егер Вашингтонның одақтастары Иранға қарсы әскери әрекеттерге (Ормуз бұғазын ашуға) көмектеспесе, НАТО-ның болашағы «өте бұлыңғыр» болатынын ескертті.
«Біз тым мейірімді болдық. Біз оларға Украина мәселесінде көмектесуіміз міндетті емес еді... Енді олар бізге көмектесе ме екен, көреміз. Мен ұзақ уақыт бойы біз олардың жанынан табылатынымызды, ал олар біз үшін болыспайтынын айтып келемін», — деді Трамп.
Америкалық лидердің бұл сөздері альянстың негізгі қағидасы — ұжымдық қауіпсіздік пен өзара жауапкершілік идеясына тікелей соққы болды. Трамптың бұған дейін де НАТО-ны «ескірген ұйым» деп атап, Еуропаның қорғаныс шығындарын сынағаны белгілі. Алайда бұл жолғы мәлімдеме оның сыннан әрекетке көшкенін көрсетеді.
Еуропаның жауабы: Қорғаныс тәуелсіздігіне бетбұрыс
Трамптың қысымы еуропалық одақтастарды бұрынғыдан да жылдам әрекет етуге мәжбүрледі. Вашингтонның өз мүддесін бірінші орынға қоюы және Еуропадан әскери шығындарды көбейтуді талап етуі еуропалық элитаның ұйқысын ашты.
Политолог Малек Дудаковтың пікірінше, АҚШ бірте-бірте әскери қатысуын азайтып, НАТО-ны еуропалық жобаға айналдыруды жоспарлап отыр. Америкалық контингент саны 100 мыңнан 50-60 мың адамға дейін қысқаруы мүмкін, ал базалар мен үйлестіру штабтары еуропалықтардың бақылауына беріледі.
Бұл үдеріс қазірдің өзінде басталып кетті. Еуропалық комиссар Андрюс Кубилюс ЕО-ны «қорғаныс алыбына» айналдыру қажеттігін мәлімдеп, ал Брюссель 800 миллиард евролық қайта қарулану бағдарламасын әзірлеуде . Еуропа өз қауіпсіздігі үшін АҚШ-қа жүгінбей-ақ төлей алатынын дәлелдеуге тырысып жатқандай.
Ыдырау сценарийі: «Қараңғы болашақ» кімді күтіп тұр?
Еуропарламент депутаты Фернан Картайзер НАТО-ның болашағын «толығымен белгісіз» деп бағалайды. Оның пайымдауынша, АҚШ-тың басымдығы Қытай мен Үнді-Тынық мұхиты аймағына ауысуы Еуропадан ішінара кетуге әкеліп соғады.
«Нағыз саяси бірлік болмаған жағдайда, ортақ қорғаныс теориялық конструкция күйінде қалады», — деп ескертеді ол.
Бұл ретте Ресей сарапшылары да үн қосуда. Президенттің арнайы өкілі Кирилл Дмитриев әлеуметтік желіде: «НАТО-ның болашағы қаншалықты нашар болады?» — деп риторикалық сауал қойды . Ал политолог Сергей Станкевич одан да қатал болжам жасайды: «Американдықтарсыз қалған НАТО ыдырап кетеді, өйткені оны енді ешнәрсе біріктіріп тұра алмайды».
Альянстың аман қалу жолдары
Дегенмен, НАТО-ның жойылып кетуі сөзсіз бе? Барлық сарапшы бұған келіспейді. Ресей Ғылым академиясының Қауіпсіздік мәселелерін зерттеу орталығының жетекші ғылыми қызметкері Константин Блохин мүлдем басқа пікірде.
«Америкалықтар НАТО-дан ешқашан шықпайды, өйткені НАТО — бұл АҚШ-тың Еуропаны бақылау құралы, Ресейді тежеу құралы және еуропалық қаржыны америкалық әскери-өнеркәсіп кешеніне сору механизмі», — дейді сарапшы.
Оның пікірінше, тіпті Трамп қаласа да, оған америкалық әскери-саяси элита жол бермейді. НАТО жойылмайды, бірақ оның трансформациясы сөзсіз.
Бұл тұрғыда бұрынғы Бас хатшы Йенс Столтенбергтің ескертуі де назар аудартады. Ол Трамптың президенттігі кезінде НАТО-ның толық күйреуін жоққа шығармайды, бірақ бұл еуропалықтардың қорғаныс шығындарын 5%-ға дейін арттыруына тікелей байланысты екенін айтады.
Түйін сөз
НАТО-ның болашағы бүгінде екі жолдың айрығында тұр: не АҚШ пен Еуропа арасындағы шиеленіс күшейіп, альянс тарих қойнауына кетеді, не ол жаңа форматқа — Еуропаның өз қорғанысын қаржыландыратын, ал АҚШ тек стратегиялық серіктес ретінде қалатын құрылымға айналады.
Трамптың ультиматумы бір нәрсені анық көрсетті: ескі әлем тәртібі өзгеруде. Енді ешкім АҚШ-тың Еуропаны қорғауға әрқашан дайын тұратынына сенімді емес. Ал егер сенім жойылса, одақтың өмір сүруінің өзі үлкен сұраққа айналады. Бәлкім, біз трансатлантикалық қауіпсіздік жүйесінің соңғы сағаттарының куәгері шығармыз? Жауапты жақын айларда Ормуз бұғазының суы мен Брюссельдегі кабинеттердің тыныштығы анықтайтын болады, деп хабарлайды Alashorda.kz ақпараттық агенттігі.