Орталық Азиядағы жезөкшелік проблемасы: әлемдік журналистік зерттеулер мен ғылыми сарапшылар не дейді?
Жасырын индустрияның ашық мәселесі
Орталық Азия елдері үшін жезөкшелік – тек моральдық немесе құқықтық мәселе емес, ол әлеуметтік теңсіздік, көші-қон, адам саудасы және гендерлік саясатпен тығыз байланысты күрделі құбылыс. Халықаралық ұйымдар мен зерттеушілер бұл аймақта жыныстық қанау мен адам саудасы бір-бірімен тығыз байланыста екенін жиі атап өтеді.
Сарапшылардың пікірінше, жезөкшелік көбіне ерікті таңдау емес, әлеуметтік қысым мен экономикалық мәжбүрліктің нәтижесі. Осы мақалада Орталық Азиядағы жағдайға әлемдік журналистика мен ғылыми зерттеулер тұрғысынан талдау жасалады.
Аймақтық көрініс: Жасырын нарық және ресми статистика
Орталық Азияда жезөкшелік көбіне заңсыз немесе жартылай заңдастырылған күйде. Мысалы, Қазақстанда жезөкшеліктің өзі заңмен тыйым салынбағанымен, оны ұйымдастыру мен делдалдық қызметтер қылмыс саналады.
Әртүрлі деректерге сүйенсек:
Қазақстанда 4 мыңнан 25 мыңға дейін жыныстық қызмет көрсетуші бар
Өзбекстанда шамамен 22 мың адам осы салада жұмыс істейді
Алайда бұл көрсеткіштер нақты жағдайды толық ашпайды. Себебі бұл сала көбіне «көлеңкелі экономикада» орналасқан.
Халықаралық көші-қон ұйымының мәліметі бойынша, тек Қырғызстанның өзінен жыл сайын 4 мыңнан астам әйел мен қыз шетелге жыныстық қанау мақсатында тасымалданады.
Негізгі себептер: Кедейлік, көші-қон және гендерлік теңсіздік
Ғылыми зерттеулер жезөкшеліктің негізгі себептерін бірнеше факторға бөледі:
1. Экономикалық қысым
Көптеген әйелдер жұмыссыздық пен кедейлік салдарынан осы жолға түседі. Өзбекстандағы зерттеулерде «көп әйелдер кедейлікке байланысты жезөкшелікке барады» деп көрсетілген.
2. Еңбек миграциясы
Орталық Азия – еңбек мигранттарын көп жіберетін аймақ. Бұл әйелдердің алдануына және шетелде қанауға ұшырауына әкеледі.
3. Адам саудасы (траффикинг)
Ғалымдар жезөкшеліктің үлкен бөлігі адам саудасымен байланысты екенін айтады. Аймақтағы зерттеулерге сәйкес, әйелдер мен балалар – негізгі құрбандар.
4. Гендерлік теңсіздік және білім деңгейі
Әйелдердің еңбек нарығындағы мүмкіндіктерінің шектеулі болуы оларды тәуекелге итермелейді.
Адам саудасы: Жезөкшеліктің «көлеңкелі механизмі»
БҰҰ деректеріне сәйкес, адам саудасының құрбандарының басым бөлігі – әйелдер мен қыздар, олардың көпшілігі жыныстық қанауға түседі .
Ғаламдық деңгейде:
40 миллионнан астам адам заманауи құлдық жағдайында өмір сүреді
Оның ішінде миллиондаған адам жыныстық қанауға тартылған
Орталық Азияда бұл мәселе ерекше өзекті. Сарапшылардың айтуынша:
Қылмыстық топтар жезөкшелік нарығын бақылап отыр
Кей жағдайда құқық қорғау органдарының өзі бұл жүйеге араласып кетуі мүмкін
Журналистік зерттеулерде қыздарды «жақсы жұмыс» немесе «неке» уәдесімен алдап, кейін жезөкшелікке мәжбүрлеу кең таралған әдіс екені көрсетілген.
Балалар мен жасөспірімдер: Ең қауіпті топ
Аймақтағы ең алаңдатарлық мәселе – кәмелетке толмағандардың жезөкшелікке тартылуы.
Зерттеулер көрсеткендей:
Қырғызстан мен Тәжікстанда жас қыздар шетелге сатылуы жиі кездеседі
Кей жағдайларда ата-аналардың өзі балаларын сатуға мәжбүр болған
БҰҰ деректеріне сәйкес, соңғы жылдары балалар арасындағы адам саудасы айтарлықтай өскен .
Бұл құбылыс қоғамдағы әлеуметтік дағдарыстың тереңдігін көрсетеді.
Денсаулық және қауіпсіздік мәселелері
Жезөкшелік тек әлеуметтік емес, денсаулық сақтау мәселесі де болып табылады.
Әлемдік зерттеулерде:
Секс-жұмысшылар арасында ВИЧ және басқа да аурулар деңгейі жоғары
Зорлық-зомбылық пен психологиялық жарақат кең таралған
Орталық Азияда бұл мәселе екі есе күрделі, себебі:
Медициналық қызметке қолжетімділік шектеулі
Қоғамдық стигма жоғары
Заң және саясат: Қатаң шаралар мен олардың тиімділігі
Аймақтағы елдер жезөкшелікпен күресуде түрлі тәсілдерді қолданады:
Қылмыстық жауапкершілік
Әкімшілік жазалар
Адам саудасына қарсы заңдар
Қазақстанда соңғы жылдары адам саудасына қарсы заң күшейтіліп, кәмелетке толмағандарды жезөкшелікке тартқандарға қатаң жаза енгізілді .
Алайда сарапшылардың пікірінше:
Тек жазалау жеткіліксіз
Әлеуметтік қолдау мен алдын алу шаралары қажет
Халықаралық тәжірибе: Не істеу керек?
Әлемдік тәжірибеде жезөкшелікке қатысты үш негізгі модель бар:
Толық тыйым салу – нәтиже бермейді, тек жасырын нарықты күшейтеді
Легализация – қауіпсіздікті арттырады, бірақ сұранысты көбейтеді
Скандинавиялық модель – клиентті жазалау, әйелді қорғау
Ғалымдар Орталық Азия үшін үшінші модель тиімді болуы мүмкін деп санайды.
Сөз түйіні:
Кешенді шешім қажет. Орталық Азиядағы жезөкшелік – тек жеке таңдау мәселесі емес, ол әлеуметтік әділетсіздік пен экономикалық теңсіздіктің көрінісі.
Журналистік зерттеулер мен ғылыми еңбектер мынадай қорытындыға келеді:
Жезөкшеліктің негізгі себебі – кедейлік пен әлеуметтік қорғансыздық
Адам саудасы – басты қауіп
Қатаң заңдар жеткіліксіз
Шешім қандай?
Білім мен жұмыспен қамту
Әйелдерді әлеуметтік қорғау
Халықаралық ынтымақтастық
Қоғамдық көзқарасты өзгерту
Тек осы бағыттар біріктірілгенде ғана бұл күрделі мәселені азайтуға болады, деп хабарлайды Alashorda.kz ақпараттық агенттігі.