Әлемдік тұрақтылық пен энергия қауіпсіздігі үшін күрес
Таяу Шығыстағы Иран төңірегіндегі соғыс екінші айға ұласып, әлемдік нарыққа айтарлықтай әсер етуде. Мұнай бағасының күрт өсуі мен энергия жеткізіліміндегі тұрақсыздық жаһандық экономикаға қауіп төндіріп отыр. Осындай жағдайда Қытай өзін бітімгер ретінде көрсетуге тырысып жатыр https://www.bbc.com/russian/articles/cq6j9v6r9yno.
АҚШ президенті Дональд Трамп әскери операция «екі-үш аптада аяқталуы мүмкін» деп мәлімдегенімен, соғыстың нақты қалай аяқталатыны әзірге белгісіз. Бұл белгісіздік халықаралық қауымдастықты алаңдатып отыр.
Қытай мен Пәкістанның жаңа бастамасы
Пәкістан күтпеген жерден делдал рөлін ұсынып, АҚШ пен Израиль қатысқан қақтығыста Иран мәселесін шешуге араласуға ниет білдірді. Бежің мен Исламабад бірлесіп, бес тармақтан тұратын бейбіт жоспар ұсынды. Оның негізгі мақсаты – атысты тоқтату және әлемдік сауда үшін аса маңызды Ормуз бұғазы арқылы кеме қатынасын қайта қалпына келтіру.
Сарапшылардың пікірінше, Қытай бұл қадам арқылы Пәкістанның рөлін күшейтуді көздейді. Ланьчжоу университетінің маманы Чжу Юнбяо Бежіңнің моральдық және дипломатиялық қолдауы «өте маңызды» екенін атап өтеді.
Неге Қытай дәл қазір араласып отыр?
Бұған дейін Қытайдың ресми ұстанымы сақтыққа негізделген еді. Алайда жағдай өзгерді. Қытай – әлемдегі ең ірі мұнай импорттаушы ел. Энергия бағасының өсуі оның өндірісіне және экспортына тікелей әсер етеді.
Қытай экономикасы экспортқа тәуелді. Егер әлемдік экономика энергия дағдарысына байланысты баяуласа, бұл қытайлық зауыттар мен экспорттаушыларға ауыр соққы болмақ. Сондықтан Бежің үшін басты мақсат – тұрақтылық.
Сонымен қатар, Таяу Шығыс Қытай үшін маңызды нарыққа айналды. Соңғы жылдары бұл аймаққа экспорт қарқынды өсіп, әсіресе электромобильдер нарығында жетекші бағыттардың бірі болды. Қытай аймақтағы су тұщыту, энергетика және инфрақұрылым жобаларына ірі инвестициялар салуда.
Аймақтағы ықпал және шектеулер
Қытайдың артықшылығы – оның барлық тараптармен байланысы бар. Ол АҚШ-тың одақтастары саналатын Сауд Арабиясымен де, қарсыласы Иранмен де қарым-қатынас орнатқан. 2023 жылы Бежің Сауд Арабиясы мен Иран арасындағы дипломатиялық қатынастарды қалпына келтіруге делдал болды. Бұл Қытайдың аймақтағы ықпалының артқанын көрсетті.
Алайда Қытайдың мүмкіндіктері шектеулі. Оның аймақта әскери базалары жоқтың қасы. Ал АҚШ-тың Парсы шығанағында кең ауқымды әскери инфрақұрылымы бар. Қытайдың ең жақын базасы Джибути елінде орналасқан және негізінен логистикалық мақсатта қолданылады.
Қытай – бейтарап бітімгер ме?
Қытай өзін бейтарап делдал ретінде көрсетуге тырысады. Алайда оның Ресей мен жақын байланысы, сондай-ақ Тайвань мәселесіндегі қатаң ұстанымы оның бейтараптығына күмән туғызады. Соған қарамастан, Қытайдың басты ұстанымы – экономика. Ол әскери қақтығыстардан барынша аулақ болып, тұрақты сауда мен инвестицияны сақтауға тырысады.
Сөз түйіні
Қытайдың бітімгерлік әрекеті – ең алдымен стратегиялық мүдделерден туындаған қадам. Ол Таяу Шығыстағы тұрақтылықты сақтап, жаһандық экономикадағы өз орнын нығайтуды көздейді.
Алайда нақты нәтиже көп жағдайда қақтығысқа қатысушы негізгі тараптардың шешіміне байланысты болмақ. Қытайдың дипломатиялық ықпалы бар, бірақ әскери және саяси тетіктері шектеулі. Сондықтан Бежіңнің бітімгерлік миссиясы маңызды болғанымен, оның табысты болуы әзірге белгісіз.