Жаһандық экономикаға жаңа ереже керек: Эль-Эриан неге ескі модельдерден бас тартуға шақырады?
Соңғы екі айға жуық уақытқа созылған Иран төңірегіндегі қарулы қақтығыс әлемдік экономиканы есеңгіретіп тастады. Reuters агенттігі жариялаған соңғы есеп бойынша, 50 күн ішінде мұнай нарығы 50 миллиард доллардан астам табысынан айырылған. Бұл тек тікелей шығындар ғана, ал логистикалық және инфляциялық зардаптардың көлемі бұдан әлдеқайда жоғары болуы мүмкін https://www.reuters.com/business/energy/how-50-days-iran-war-led-loss-50-billion-worth-oil-2026-04-17/.
Шиеленістің хронологиясы: Нарық қалай құлдырады?
Осыдан 50 күн бұрын басталған әскери іс-қимылдар Парсы шығанағындағы мұнай экспортының күре тамырын кесіп тастағандай болды. Әлемдік мұнай тасымалының 20%-дан астамы өтетін Ормуз бұғазының жабылу қаупі шикізат бағасын бірден аспандатып жіберді. Алайда, бағаның өсуі өндірушілерге пайда емес, керісінше, жеткізу тізбегінің бұзылуына байланысты орасан зор шығын әкелді.
Сарапшылардың пікірінше, 50 миллиард доллар шығын келесі факторлардан құралған:
Инфрақұрылымның қирауы: Иранның және оған іргелес аймақтардағы мұнай өңдеу зауыттары мен терминалдардың істен шығуы.
Экспорттың тоқтауы: Санкциялар мен әскери блокада салдарынан миллиондаған баррель мұнайдың нарыққа жете алмауы.
Сақтандыру құнының артуы: Танкерлерді сақтандыру құны 400%-ға өсіп, тасымалдау шығындарын еселеді.
Энергетикалық қауіпсіздік: Кім көп зардап шекті?
Reuters материалында атап өтілгендей, бұл дағдарыс ең алдымен Азия мен Еуропаның ірі импорттаушыларына соққы болып тиді. Қытай мен Үндістан секілді алып экономикалар балама бағыттар іздеуге мәжбүр болды, бірақ нарықтағы тапшылықты тез арада толтыру мүмкін болмай отыр.
Екінші жағынан, АҚШ-тың стратегиялық мұнай қорын пайдалануы нарықты уақытша тыныштандырғанымен, ұзақ мерзімді шешім бола алмады. Сарапшылар мұнай бағасының барреліне 120-130 доллар деңгейінде тұрақтап қалуы жаһандық рецессияның басталуына түрткі болуы мүмкін екенін ескертеді.
Геосаяси салдар: «Мұнай дипломатиясы» жеңілді ме?
50 күндік соғыс тек экономикалық қана емес, саяси сабақ та болды. Осы уақытқа дейін мұнай нарығын реттеп келген ОПЕК+ механизмі мұндай ауқымды қақтығыс кезінде дәрменсіз болып шықты. Иранның мұнай өндірісінен толықтай дерлік ажырауы әлемдік тепе-теңдікті бұзды.
Reuters тілшілерімен сұхбаттасқан сарапшылар: «Бұл жай ғана бағаның ауытқуы емес, бұл – әлемдік энергетикалық картаның қайта сызылуы. 50 күн ішіндегі 50 миллиард доллар шығын – бұл мұнайға тәуелділіктің қаншалықты қауіпті екенінің айқын дәлелі», – деп тұжырымдайды.
Болжам: Алда не күтіп тұр?
Егер қақтығыс жақын арада тоқтамаса, шығын көлемі геометриялық прогрессиямен өсе бермек. Нарық мамандарының болжамынша, келесі кезеңде жанар-жағармай тапшылығы азық-түлік пен халық тұтынатын тауарлардың бағасына тікелей әсер етеді.
Қазіргі таңда әлемдік қауымдастық Тегеран мен оның қарсыластарын мәмілеге келтіруге тырысуда. Алайда, 50 күн ішінде жоғалған 50 миллиард долларды қайтару мүмкін емес. Бұл қаржы әлемдік экономиканың дамуына емес, соғыс өртінің салдарына жұмсалып кетті.
Сөз түйіні
Ирандағы соғыс – мұнай дәуірінің ең ауыр сабақтарының біріне айналды. Энергия ресурстарының саяси қару ретінде қолданылуы түбінде бүкіл әлемдік экономиканың тұрақтылығына нұқсан келтіретінін осы «50 күндік дағдарыс» тағы бір мәрте дәлелдеп берді.