Таласбек Әсемқұлов және қазақ өркениеті: ұлттық жадыны жаңғыртқан тұлға
(Заңғар тұлғаға 70 жыл)
Қазақ мәдениеті мен рухани өркениетінің ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басындағы ірі өкілдерінің бірі – Таласбек Әсемқұлов. Ол тек жазушы немесе күйші ретінде ғана емес, ұлттық тарихи жадыны, көшпелі дүниетанымды және қазақтың дәстүрлі өнерін жаңа ғылыми-мәдени деңгейде түсіндірген интеллектуал тұлға ретінде ерекшеленді. Оның шығармашылығы әдебиет, музыка, мифология, кино және мәдениеттану салаларын тоғыстырған сирек құбылыс болды.
Ұлттық музыкалық мұраны жаңғыртудағы рөлі
Таласбек Әсемқұловтың қазақ мәдениетіне қосқан ең ірі үлестерінің бірі – күй өнерін зерттеу және орындаушылық мектепті дамыту. Ол қазақтың шертпе күй дәстүрін кәсіби ғылыми деңгейде талдап, әсіресе Байжігіт, Тәттімбет, Жүнісбай сияқты күйшілердің мұрасын кең аудиторияға жеткізді. Оның орындауындағы ондаған күйлер «Мәңгілік сарын» және «Қазақтың мың күйі» сияқты антологиялық жобаларға енгізілді. Бұл оның орындаушы ғана емес, ұлттық музыкалық архивті сақтаушы тұлға болғанын көрсетеді.
Музыкатанушылардың пікірінше, Әсемқұлов күйді тек музыкалық шығарма ретінде емес, көшпелі өркениеттің тарихи коды ретінде қарастырды. Оның күй туралы зерттеу мақалаларында музыканың этникалық жадпен байланысы терең талданады.
Әдебиеттегі өркениеттік концепция
Әсемқұловтың ең маңызды әдеби туындыларының бірі – Талтүс романы. Бұл шығарма қазақ әдебиетіндегі автобиографиялық әрі философиялық прозаның ерекше үлгісі саналады. Романда кеңестік кезеңдегі қазақ қоғамының рухани өзгерісі, дәстүр мен модернизация арасындағы қайшылық, ұлттық болмыстың эволюциясы көркем бейнеленеді. Шығарма кейін ағылшын тіліне A Life At Noon атауымен аударылып, халықаралық әдеби ортаға шықты.
Әдебиеттанушылар бұл романды «қазақтың мәдени жадын көркем реконструкциялаған еңбек» ретінде бағалайды. Әсемқұлов прозасында тарихи тұлғалар, дала философиясы және мифологиялық символдар қатар өріледі.
Мифология мен мәдениеттанудағы еңбегі
Таласбек Әсемқұлов қазақ мифологиясын, ауызша мәдениетті және көшпелі өркениетті зерттеген санаулы интеллектуалдардың бірі болды. Оның мақалаларында қазақ дүниетанымының архетиптері, аңыздық сана және тарихи жады мәселелері қарастырылды. Бұл зерттеулер ұлттық мәдениетті тек фольклор ретінде емес, толыққанды өркениеттік жүйе ретінде түсіндіруге мүмкіндік берді.
Ол қазақтың ауыз әдебиеті мен музыкалық дәстүрін посткеңестік кезеңдегі ұлттық идентичносты қайта қалыптастырудың құралы ретінде қарастырды.
Кино өнеріндегі мәдени миссиясы
Әсемқұлов қазақ тарихи киносының дамуына да үлес қосты. Ол Біржан сал, Құнанбай сияқты тарихи фильмдердің сценарийлерін жазуға қатысты. Бұл туындылар арқылы қазақ тарихындағы тұлғалар жаңа экрандық интерпретация алды. Оның кинодраматургиясы тарихи дерек пен ұлттық эстетиканы ұштастырды.
Қорытынды
Таласбек Әсемқұлов – қазақ өркениетінің кодын музыка, әдебиет, мифология және кино арқылы қайта оқыған бірегей тұлға. Оның мұрасы қазіргі Қазақстанның мәдени өзіндік санасын қалыптастыруда маңызды интеллектуал ресурс болып қала береді. Ол дәстүрді музейлік жәдігер емес, тірі өркениеттік тәжірибе ретінде көрсетті. Сондықтан Әсемқұлов еңбектері қазақ мәдениетін зерттеудегі стратегиялық рухани капитал саналады.