Тұтқындағы тағдырлар: Орталық Азия елдері өз азаматтарын «соғыс диірменінен» неге арашалай алмай отыр?
Ресей мен Украина арасындағы қарулы қақтығыс бесінші жылға ұласып, Орталық Азия елдері үшін — әсіресе Қазақстан мен Қырғызстан үшін — ең ауыр әлеуметтік-құқықтық деңгейге өтті. Exclusive.kz жариялаған материалда айтылғандай, соғысқа қатысқан азаматтардың мәселесі тек жеке таңдау емес, мемлекеттік қауіпсіздік пен ұлттық намысқа тиетін факторға айналды https://exclusive.kz/zabytye-v-plenu-aziaty-pochemu-kazahstan-i-kyrgyzstan-ne-prepjatstvuet-naemnichestvu/.
Биліктің «үнсіз» позициясы
Exclusive.kz материалында көтерілген басты мәселе — ресми Астана мен Бішкектің бұл мәселедегі тым сақтығы. Мемлекет азаматтарды бармауға шақырғанымен, Ресейдің рекрутингтік орталықтарының ашық жұмысына немесе мигранттарды мәжбүрлеу фактілеріне қатысты Кремльге қатаң наразылық білдіруден тайсақтайды.
Тұтқындар трагедиясы: Кімге керек, кімге керек емес?
Украина шебінде тұтқынға түскен қазақстандықтар мен қырғызстандықтардың жағдайы өте мүшкіл. Олар «екі оттың ортасында» қалды. Өйткені:
Украина тарапы үшін: Олар заңды әскери қызметші емес, ақша үшін соғысқа келген «жалдамалылар» (мерсенарлар). Тиісінше, оларға Женева конвенциясының барлық жеңілдіктері қолданылмауы мүмкін.
Өз отаны үшін: Олар — Қылмыстық кодексті бұзған қылмыскерлер. Оларды экстрадициялау немесе айырбасқа қосу процесі құқықтық тұрғыдан өте күрделі.
Ресей үшін: Олар — «пайдаланылып болған» ресурс. Ресей тарапы көбіне өз азаматтарын бірінші кезекте айырбастауға тырысады, ал Орталық Азиядан келгендер тізімнің соңында қалады.
Заң мен шындық: Қағаз жүзіндегі тыйым
Қазақстан мен Қырғызстанның заңнамасы бойынша өзге елдің аумағындағы қарулы қақтығыстарға қатысу («жалдамалылық») — ауыр қылмыс.
Қазақстанда: ҚР Қылмыстық кодексінің 170-бабы мен 172-бабы бойынша 5 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.
Қырғызстанда: тап осыған ұқсас жазалау шаралары бар, тіпті жақында Украинада соғысқа қатысқан азаматтарының сотталғаны туралы бірнеше прецедент тіркелді.
Алайда, бұл заңдардың тегеуріні Ресейдегі агрессивті рекрутингтік науқанға қарсы тұруға қауқарсыз болып отыр.
Неге азаматтарымыз соғысқа аттанып жатыр?
Сарапшылардың пікірінше, бұл үдерістің артында бірнеше фактор тұр:
Экономикалық тәуелділік: Ресейде жүрген еңбек мигранттары үшін соғысқа қатысу — үлкен көлемдегі ақша (айына 200-300 мың рубль) және Ресей азаматтығын жеңілдетілген тәртіппен алу мүмкіндігі ретінде жарнамаланады.
Ақпараттық ықпал: Орталық Азияның медиа кеңістігінде ресейлік телеарналардың үстемдігі азаматтардың санасына «бұл — әділетті соғыс» деген ұғымды ұялатып үлгерді.
Айыппұл мен түрмеден қашу: Ресей түрмелерінде отырған отандастарымызға «Вагнер» немесе Ресей Қорғаныс министрлігі тарапынан «бостандық немесе соғыс» деген таңдау қойылады.
Неге билік «тісін батып» сөйлемейді?
Мақаладағы басты сын — Қазақстан мен Қырғызстан билігінің Ресейдің рекрутингтік саясатына қатысты ресми наразылық білдірудегі жасқаншақтығы.
Бұл орайдағы басты себеп үшеу.
Экономикалық левердж
Мигранттардың аударған ақшасы Қырғызстан ЖІӨ-нің айтарлықтай бөлігін құрайды. Қатаң мәлімдеме — мигранттарға қысымның артуына әкелуі мүмкін
Геосаяси баланс
Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы (ҰҚШҰ) аясындағы одақтастық Ресейдің ішкі саясатына (соның ішінде әскер жинау әдістеріне) араласуға кедергі келтіреді.
Түрмедегі «сауда»
Ресей түрмелеріндегі отандастарымызды күштеп соғысқа аттандыру фактілері бойынша Ресей СІМ-не ресми ноталар жолданғанымен, олардың нәтижесі өте төмен.
Ақпараттық вакуум және идеологиялық жеңіліс
Exclusive.kz сарапшылары атап өткендей, мемлекеттік органдардың үгіт-насихат жұмысы ресейлік медиа-машинаның қуатымен салыстырғанда өте әлсіз.
Пропаганда: Ресейлік телеарналар соғысты «қасиетті борыш» ретінде көрсетсе, біздің елдердегі түсіндіру жұмыстары тек «түрмеге қамаласың» деген қорқытумен шектеледі.
Әлеуметтік жағдай: Ауылдық жерлердегі жұмыссыздық пен кедейлік азаматтарды «қаражат табудың» ең қауіпті жолына итермелеуде.
«Көрінбейтін» қауіп: Соғыстан оралғандар
Соғыстан аман оралғандарды (түрмеден қашып немесе мерзімі бітіп) мемлекеттің құшақ жайып қарсы алмайтыны анық. Оларды бірнеше қауіп күтіп тұр:
Қылмыстық қудалау: Олар елге келген бойда темір торға тоғытылады.
Радикалдану: Соғыс көрген, психологиялық соққы алған және өз елінен «опасыз» ретінде қудалау көрген адамдардың қоғамға қайта бейімделуі (ресоциализация) мүмкін емес. Бұл — болашақтағы ішкі деструктивті күштердің негізі.
Не істеу керек?
Мақаланың тұжырымы ретінде мынадай ұсыныстар алға тартылып айтылады:
Дипломатиялық деңгей: Ресеймен мемлекетаралық деңгейде «түрмедегілерді соғысқа алуды тоқтату» туралы нақты келісімдер жасау.
Ақпараттық егемендік: Ресейлік «Z-пропагандасына» қарсы баламалы ақпараттық кеңістік қалыптастыру.
Миграциялық бақылау: Ресейдегі еңбек мигранттарының құқығын қорғайтын заңгерлер мен консулдық қызметкерлердің санын көбейту.
Сөз түйіні
Өз азаматын қорғай алмаған мемлекеттің беделі халықаралық аренада ғана емес, өз ішінде де төмендейді. «Жалдамалылыққа тосқауыл қою» — бұл тек заң бабы емес, бұл ұлттың гендік қорын сақтап қалудың амалы.
Тұтқында ұмытылған азаматтар — тек жеке адамдардың қателігі емес, сонымен бірге аймақтағы мемлекеттердің өз азаматтарын сыртқы саяси және экономикалық қысымнан қорғай алмауының көрінісі. Егер қазірден бастап нақты шешімдер (мигранттармен жұмыс, ақпараттық қауіпсіздік, Ресейге нақты талап қою) жасалмаса, «соғыс тауқыметі» біздің қоғамды іштен ірітуін жалғастыра бермек.