«Ермұхан Бекмаханов Алаштың ізбасары ретінде ерлік жасады»

Биыл Қазақстан мен Орта Азиядағы тұңғыш тарих ғылымдарының докторы, ҚазКСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Ермұхан Бекмахановтың туғанына 110 жыл толып отыр. Қазақтың соңғы ханы Кенесары Қасымұлы туралы жазып, соның салдарынан жазықты болған тұлғаны біз қаншалықты бағалай алдық?

Саяси ғылымдар докторы, профессор Әбдіжәлел Бәкірдің айтуынша, Кеңес үкіметі кезінде Кенесары хан жайлы еңбек жазу екінің бірінің қолынан келе бермейтін іс еді. Дегенмен Ермұхан Бекмаханов батылдық танытып, Хан Кене туралы көлемді монография жазды.

«Негізі Кенесары тек өзі үшін өмір сүрсе, оған байлық та, басқа да жетер еді. Бірақ оның ең басты байлығы – халқы болды. Хан Кене халқының тәуелсіз ел болуын аңсады. Сол жолда аянбай еңбек етіп, тер төкті.

Кеңес дәуірінде орыс отаршылдығына қарсы күрескен хан туралы монография жазу – үлкен ерлік болатын. Біз ол кезде қылышынан қаны тамған Совет билігінің құрамында едік. Ал азаттық үшін арпалысқан хан жайында жазу оларға жаға ма? Әрине, жақпайды. Сол үшін Бекмаханов түрмеге түсіп, тағдыры талқандалды.

Біз әлі де көп нәрсені зерттей алмай келеміз. Әрине, Ресеймен достық қарым-қатынаста болып, сыйластық орнатсақ, ол жақсы. Бізде Ресейде оқып, білім алған үлкен азаматтар көп. Әлихан Бөкейхан, Мұстафа Шоқай бастаған Алаш арыстары да Ресейде білім алды. Бірақ олар Абай айтқандай, залалынан қашық болып, пайдасына ортақ болу үшін орыстың тілін, ғылымын үйренді. Дәл осы тәсіл арқылы біз көп пайда таптық. Өкінішке қарай, қазір де талай нәрседен кеш қалып отырмыз.

Ермұхан Бекмаханов Алаштың ізбасары ретінде Кенесары ханды зерттеп, ерекше ерлік жасады. Себебі қиын-қыстау заманда Хан Кене туралы еңбек жазу кез келгеннің қолынан келмейтін іс еді. Қазір қазақ тарихына көзқарас өзгерді, көп нәрсе түзелді. Біз өзімізді тәуелсіз елміз дейміз, бірақ шын мәнінде толық тәуелсіздікке қол жеткізе қойған жоқпыз. Тәуелсіздік – ең алдымен тілден басталады. Ал Кенесарының күресі – халқының азаттығы мен еркіндігі үшін болды. Бұл идея әлі де жалғасын табуы тиіс», – дейді ол.