Қазақстанның сыртқы саудасы: Экспорттың әртараптануы мен импорттық «тұзақ»
2026 жылдың алғашқы екі айының қорытындысы бойынша Қазақстанның сыртқы сауда айналымы $21,7 млрд құрап, өткен жылмен салыстырғанда 11,3%-ға өскенін көрсетті. Бір қарағанда, экспорттың да ($12 млрд), импорттың да ($9,6 млрд) синхронды өсуі экономикалық белсенділіктің нышаны ретінде көрінуі мүмкін. Алайда, «Tengenomika» арнасының авторы Руслан Султановтың талдауына сүйенсек, бұл сандардың артында ел экономикасы үшін стратегиялық маңызы бар құрылымдық өзгерістер мен қауіптер жатыр https://kz.kursiv.media/2026-04-21/svan-kazahstan-stanovitsya-bolee-zavisimym-v-torgovle-ot-kitaya-i-rossii/.
1. Экспорт: Мұнайдан металдар мен ауыл шаруашылығына бетбұрыс
Экспорттық секторда оң динамика байқалады. Ең маңызды тренд – Қазақстанның шикізаттық емес тауарлар нарығындағы белсенділігі:
Металдар алдыңғы қатарда: Металл экспорты 48%-ға артып, $2,6 млрд-қа жетті. Мыс пен мыс катодтары ($959,4 млн) және күміс саудасының (3 есе өсім) еселеп артуы еліміздің тау-кен секторының әлеуетін көрсетті.
Агросектордың серпіні: Ауыл шаруашылығы тауарлары ($715 млн) мен тамақ өнеркәсібі ($672,5 млн) 40%-дан астам өсім көрсетті. Зығыр экспортының 2 есе өсуі Қазақстанның еуропалық нарықтағы орнын нығайта түскенін дәлелдейді.
Географиялық өзгеріс: Дәстүрлі мұнай сатып алушы Италияның үлесі төмендеп (27%-дан 18%-ға дейін), Нидерланды, Түркия және Франция сияқты елдерге жеткізілімдердің 60-80%-ға артуы экспорттың географиялық тұрғыдан әртараптанып жатқанын білдіреді.
2. Импорт: Қытай мен Ресейдің үстемдігі
Экспортта әртараптандыру жүріп жатса, импорт саласында керісінше – концентрация процесі байқалады.
Қос алпауыттың үлесі: Қытай мен Ресейден келетін тауарлар көлемі бірге есептегенде $6 млрд-қа (әрқайсысы $3 млрд-тан) жетіп, жалпы импорттың 62%-ын иеленді.
Сұраныстың құрылымы: Газ импортының 82,2%-ға өсуі және электр генераторларының 8,5 есеге артуы елдегі энергетикалық тапшылық пен инфрақұрылымдық қажеттіліктердің өте жоғары екенін көрсетеді.
3. «Стратегиялық осалдық» моделі
Экономист Руслан Султанов Қазақстан экономикасының жаңа, қауіпті моделі қалыптасып жатқанын ескертеді. Бұл модельді екі бағытқа бөліп қарастыруға болады:
Физикалық өміршеңдік (Ресей): Қазақстан Ресейден энергетикалық ресурстар мен азық-түлік тауарларын алу арқылы ішкі тұрақтылықты сақтап отыр.
Технологиялық даму (Қытай): Техника, машиналар, жабдықтар мен смартфондар ($278 млн) негізінен Қытайдан келеді.
Сарапшы тұжырымы: Қазақстан өзінің өнімдерін (металдар мен астықты) әлемнің әр түкпіріне сатқанымен, күнделікті тұтыну тауарлары мен технологиялық даму үшін тек екі көршісіне тәуелді болып қалуда. 62 пайыздық импорттық тәуелділік — бұл кез келген геосаяси немесе экономикалық ауытқулар кезінде ел экономикасына тікелей соққы болуы мүмкін «критикалық деңгей».
Түйін:
Қазақстанның экспорттық себетіндегі мұнай үлесінің салыстырмалы төмендеп, металдар мен өңделген агроөнімдердің артуы — жағымды құбылыс. Алайда, импорттың екі елге ғана байлануы елдің экономикалық егемендігіне сын-қатер тудырады. Алдағы уақытта Қазақстан тек экспортты емес, импорттық жеткізу тізбектерін де әртараптандыру мәселесін стратегиялық күн тәртібіне шығаруы тиіс.
