Ресейде шетелде қудаланған азаматтарды қорғау үшін әскер қолдану туралы заң жобасы талқылануда
Мәскеу халықаралық құқық пен егемендік түсінігін қайта қарауды жалғастыруда. РФ Мемлекеттік Думасы бірінші оқылымда қабылдаған жаңа заң жобасы Ресей президентіне шетелде қудаланған өз азаматтарын қорғау үшін Қарулы Күштерді қолдануға мүмкіндік береді https://haqqin.az/newsarchive/381282. Бұл құжат Орталық Азия, оның ішінде Қазақстан үшін қандай сигнал береді?
Заңның мәні: Армия адвокаттың орнында ма?
Жаңа түзетулер «РФ азаматтығы туралы» және «Қорғаныс туралы» заңдарға енгізілмек. Ресми мәлімдеме бойынша, егер ресейлік азамат шетелдік немесе халықаралық соттар тарапынан (Ресей мойындамайтын) қудалауға ұшыраса, президент әскер жіберуге құқылы.
Басты сұрақ: Әскер қолданудың нақты тетігі қандай? Заң жобасында бұл жағы ашып жазылмаған. Бұл «арнайы операциялар», эвакуациялау немесе тіпті қысым көрсетудің басқа да формаларын білдіруі мүмкін.
Қазақстан үшін неге маңызды?
Қазақстан мен Ресей — ең ұзын құрлықтық шекарасы бар, ЕАЭО және ҰҚШҰ аясындағы тығыз одақтастар. Алайда, бұл заң Қазақстан контекстінде бірнеше кілтипанды түйткілді тудырады:
Қос азаматтық мәселесі: Қазақстанда қос азаматтыққа тыйым салынғанымен, солтүстік өңірлерде Ресей төлқұжатын жасырын алғандар немесе алғысы келетіндер бар екені жасырын емес. Егер ертең осындай азамат Қазақстан заңын бұзып, сотқа тартылса, Мәскеу мұны «өз азаматын қудалау» деп бағалап, әскери күшпен сес көрсетпей ме?
«Экстерриториалдық» түсінігі: Бұл термин мемлекеттің өз заңдарын басқа елдің аумағында қолдануға тырысуын білдіреді. Қазақстан үшін бұл ұлттық егемендікке тікелей нұқсан келу қаупін тудырады. Кез келген ішкі сот процесі сыртқы әскери араласудың сылтауына айналуы мүмкін.
Санкциялар мен халықаралық соттар: Ресей бұл заңды негізінен Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) шешімдеріне және Батыс елдерінің санкциялық тұтқындауларына жауап ретінде қабылдауда. Қазақстан халықаралық құқық нормаларын сақтауға тырысатын ел ретінде екі оттың арасында қалуы ықтимал.
Сарапшылар не дейді?
Саясаттанушылар бұл заңды Ресейдің «қаңбақ күштен» (soft power) түпкілікті бас тартып, «шоқпар күш» (hard power) дипломатиясына көшуі деп бағалайды.
«Бұл — посткеңестік кеңістіктегі елдерге сес көрсету. Ресей өз азаматтары бар кез келген нүктені өз мүддесінің аймағы деп санайтынын заң деңгейінде бекітіп жатыр», — дейді анонимді қазақстандық сарапшы.
Түйін
Қазақстан билігі үшін бұл заң — ұлттық қауіпсіздік стратегиясын қайта қарауға тағы бір себеп болмақшы. Көрші елдегі «әскери шешімдерге» деген әуестіктің артуы ресми Астанадан дипломатиялық шеберлікті ғана емес, сонымен бірге ел ішіндегі заң үстемдігі мен азаматтық бірегейлікті нығайтуды талап етеді.
Мәскеудің «экстерриториалдық» амбициясы жағдайында Қазақстанның көпвекторлы саясаты мен халықаралық келісімшарттарға адалдығы — басты қорғаныс құралы болып қала бермек.
