Трамп мұнай дағдарысының жаңа қаупіне тап болды: Иран екінші бұғазды жабуды көздеп отыр
Қызыл теңіздегі ірі кеме қатынасы торабы Иран тарапынан шабуылға ұшырауы мүмкін, бұл әлемдік энергия жеткізілімінде одан бетер үзілістерге бастап әкеледі.
Мәселе тек Ормуз бұғазында емес. Таяу Шығыста әлемдік энергия нарығы үшін өмірлік маңызы бар тағы бір бұғаз бар. Иран президент Дональд Трамп Ирандағы соғысты тоқтатуға қол жеткізбесе, осы бұғазды жабуға уәде беріп отыр https://www.politico.com/news/2026/03/26/iran-war-strait-mandeb-energy-00845751
АҚШ пен Израильдің Иранға жасаған шабуылдарынан кейін әлем энергия нарығында тарихтағы ең ауыр экономикалық соққыға тап болды. Бірақ егер Иранның серіктес күштері Баб әл-Мандеб бұғазын – Қызыл теңіздегі стратегиялық маңызы бар өткелді жауып тастаса, бұл жаһандық қаржылық қиындықтарды одан әрі күшейтіп, мұнай бағасын барреліне 150 долларға дейін көтеруі мүмкін,- дейді сарапшылар.
Сенбі күні Иранның әскери лауазымды тұлғасы елдің жартылай ресми ақпарат агенттігіне берген сұхбатында, егер АҚШ пен Израиль Иранның энергетикалық инфрақұрылымына соққы жасаса, Теһеран "Баб әл-Мандеб бұғазы мен Қызыл теңізді қоса алғанда, өзге бұғаздарда қауіпсіздік шараларын күшейтетінін" мәлімдеді.
Ормуз бұғазынан жүздеген шақырым қашықтықта, Йеменнің оңтүстік-батыс шетінде орналасқан бұл бұғаз әлемдегі мұнай мен табиғи газ қорларының шамамен 10 пайызын тасымалдайтын кемелер жүретін маңызды жол болып табылады.
Баб әл-Мандеб бұғазы бұрын Иран қолдайтын йемендік хусит көтерілісшілер тобының шабуылдарына ұшыраған еді. Хуситтер ұшқышсыз ұшу аппараттары мен зымырандар арқылы кемелерге шабуыл жасап, бұғазды жауып тастаған жағдай да орын алған болатын.
Израиль қорғаныс армиясының Иран бойынша бұрынғы жетекші сарапшысы Дэнни Цитриновичтің айтуынша, хуситтер ерте ме, кеш пе өз әрекеттерін бастап, Баб әл-Мандеб бұғазын жауып, саудиялықтардың мұнай танкерлерін жөнелтуіне кедергі келтіруге тырысады.
Өткен айда Ормуз бұғазы Иран тарапынан қауіп төнгендіктан іс жүзінде жабылып қалған соң, Таяу Шығыс мұнайын нарыққа жеткізудің баламалы маршрутына айналды. Өткен жылы хуситтер атысты тоқтатуға келіскенімен, биылғы айда олардың көшбасшысы "әскери шиеленіс болған жағдайда біздің қолымыз шүртпеде" екенін ескертті.
Уашингтондағы Таяу Шығыс саясаты институтының аға ғылыми қызметкері, энергетика және теңіз тәуекелдері жөніндегі сарапшы Ноам Райданның пікірінше, 2023-2025 жылдар аралығында хуситтер Баб әл-Мандеб бұғазы арқылы жаһандық теңіз тасымалына кедергі келтірді. Атысты тоқтату туралы келісімге қарамастан, топ өңірге қауіп төндіруді жалғастырды және Иранның Ормуз бұғазындағы табысын қайталауға тырысуы мүмкін.
Әлемдегі екі ірі кеме тасымалдау компаниясы – швейцариялық MSC және даттық Maersk – Баб әл-Мандеб бұғазындағы шабуылдарға байланысты аймаққа кіруден бас тартып отыр.
Әлібек БАЙБОЛ, Абай атындағы ҚазҰПУ Филология факультетінің аға оқытушысы, «Қыр баласы» ҚҚ Басқарма мүшесі, ҚР Ұлттық құндылықтар академиясының толық мүшесі, әдебиеттанушы-ғалым, алаштанушы:
2022-2025 жылдар аралығында Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде Иран жөніндегі директор қызметін атқарған Нейт Суонсонның айтуынша, Иранның Баб әл-Мандеб бұғазын жабу әрекетін әлі жасамағаны оны таңғалдырады. Ол бұны стратегиялық сабырлық, мүмкіндіктердің әлсіреуі немесе Сауд Арабиясымен жасалған жасырын келісім деп түсіндіреді.
"Бұрынғыдан да күшті"
Ақ үйдің баспасөз хатшысы Кэролайн Ливитт сәрсенбі күні журналистерге Иранмен келіссөздер жалғасып жатқанын, Тегеран қақтығыстан шығуға ұмтылғанын, бірақ Трамп энергетикалық инфрақұрылымға соққы жасау арқылы "тозақты тудыруы" мүмкін екенін ескертті.
Цитриновичтің пайымдауынша, егер келіссөздер тоқтап қалса немесе сәтсіз аяқталса, Баб әл-Мандеб бұғазын жабу Иранның ең күшті саяси ықпал ету тетіктерінің біріне айналып, хуситтерді де соғысқа тартуы мүмкін.
Бұғаз Қызыл теңізді Үнді мұхитымен жалғастырады және әлемдегі төртінші ірі кеме қатынасы торабы болып саналады. Ол шығысында Йемен, батысында Джибути мен Эритрея арасында орналасқан, ені ең кең жерінде бар болғаны 20 шақырымды құрайды.
Бұл бұғаз әлем бойынша электроника, киім, жиһаз, үй тауарлары, бидай, жүгері, кофе сияқты көптеген тауарларды тасымалдаудың маңызды маршруты болып табылады. Ол Африка, Еуропа және Азия нарықтарын, оның ішінде Таяу Шығысты байланыстырады.
Eurasia Group-тың ирандық сарапшысы Грегори Брюдің айтуынша, хуситтер қазір ұрыс қимылдарына қатысуды доғарғанымен, егер АҚШ пен Израиль шиеленісті күшейтсе, жағдай өзгеруі мүмкін. Оның сөзінше, егер хуситтер бірнеше зымыран немесе ұшқышсыз ұшу аппаратын атса, танкерлерді түсіру мүмкін емес болып, жеткізілімдегі үзіліс күніне 10 миллион баррельден 15-17 миллион баррельге дейін өседі. Бұл шикі мұнай бағасын барреліне 150 долларға дейін көтереді.
Иранның берілуі екіталай
Соңғы күндері Трамп Иран басшыларымен соғысты тоқтату туралы келіссөздер жүріп жатқанын мәлімдеді, бірақ бұл келіссөздер қақтығыстан нақты шығуға әкелетіні әзірге белгісіз. Дүйсенбі күні таңертең Трамп Truth Social әлеуметтік желісінде Иранның энергетикалық инфрақұрылымына уәде етілген соққыны келіссөздер уақытына шегеріп жатқанын жазғаннан кейін, мұнай бағасы 10 пайызға түсіп, барреліне 90 доллардан төмендеді, кейін қайта 100 доллардан асты.
Трамп АҚШ "жақсы келіссөз позициясында" екенін және Иран "қорғансыз" екенін айтты. Ол Ормуз бұғазына қатысты "біз қалағанымыздың бәрін бақылаймыз", - деді. Трамптың келісім жасалса соғыс аяқталады деген мәлімдемелеріне қарамастан, мыңдаған теңіз жаяу әскерлері аймаққа аттанып жатыр. Бірінші толқын бірнеше күн ішінде, АҚШ-тың Иранның энергетикалық инфрақұрылымына шабуыл жасауы мүмкін мерзімге таман келеді деп күтілуде.
Ақ үйдің өкілдері әлі де ирандық басшыларды өз жағына тартуға тырысуда. Дегенмен соңғы келіссөздер АҚШ пен Израиль Иранның жоғарғы көшбасшысы аятолла Әли Хаменеиді жою жоспарын жасап жатқан кезде өтті. Режимнің келісімдер жасасуға дайындығы әзірге белгісіз.
Цитриновичтің пікірінше, соңғы апталарда ирандық режим Ормуз бұғазын жауып, бүкіл әлемге экономикалық қысым көрсету арқылы қандай жаһандық күшке ие бола алатынын түсінді. Егер Трамп шиеленісті күшейтіп, Иран мұнайының 90 пайызы экспортталатын Харг аралына немесе өңірлік энергетикалық инфрақұрылымға соққы жасаса, Баб әл-Мандеб бұғазы режим үшін өз күшін көрсетудің маңызды құралына айналады.
Цитринович: "Біз ирандықтардың берілетін жағдайында емеспіз, себебі Трамп та келіссөзге өте құштар. Ол күндердің бір күнінде кері шегінді", - деді.
