Түрмедегі бассыздық ауыздықтала ма, әлде одан әрі өрши жалғаса бере ме?
Атбасар қаласындағы №1 мекемеде орын алған шулы оқиғаға қатысты тергеу бағыты күрт өзгерді. Бастапқыда «азаптау» бабы бойынша қозғалған қылмыстық іс кенеттен «билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану» бабына ауыстырылды. Бұл шешім заңгерлер мен құқық қорғаушылар арасында үлкен пікірталас тудырып, жүйедегі жазасыздық мәселесін қайта күн тәртібіне шығарды https://exclusive.kz/delo-o-pytkah-v-atbasare-prevratili-v-prevyshenie-polnomochij/.
Оқиға қалай басталды?
2023 жылдың қыркүйек айында әлеуметтік желілерде Атбасар түрмесінде түсірілген бірнеше бейнежазба тарады. Онда мекеме қызметкерлерінің топ болып сотталған Тимур Дәнебаевты және басқа да тұтқындарды жерге жатқызып қойып, аяусыз соққыға жыққаны, сондай-ақ олардың адамдық қадір-қасиетін қорлайтын әрекеттерге барғаны (унитаз жуғызу сияқты) анық көрінген.
Бұл жайт қоғамдық резонанс тудырған соң, Қазақстанның Ішкі істер министрлігі бірнеше қызметкердің жұмыстан шығарылғанын және «азаптау» бабы бойынша қылмыстық іс қозғалғанын ресми түрде хабарлаған болатын. Алайда, сот алдындағы тергеу аяқталуға жақындағанда, істің сипаты түбегейлі өзгерді.
Құқықтық манипуляция ма, әлде заңдылық па?
Қылмыстық кодекстің 146-бабы («Азаптау») адамның тәніне немесе жанына әдейі зардап шектіруді көздейді және бұл халықаралық конвенциялар бойынша ауыр қылмыс саналады. Ал 362-бап («Билікті асыра пайдалану») мемлекеттік қызметшінің өз құқықтарының шегінен шығуы ретінде қарастырылады. Бұл екі баптың арасындағы айырмашылық тек атауында емес, оның салдарында:
Жаза мерзімі: Азаптау бабы бойынша кінәлілер ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылып қана қоймай, рақымшылыққа іліну құқығынан да айырылуы мүмкін.
Саяси астар: Қазақстан халықаралық міндеттемелер бойынша азаптауға қарсы «мүлдем төзбеушілік» саясатын ұстануы тиіс. Баптың ауысуы бұл статистиканы «жақсартуға» бағытталған қадам сияқты көрінеді.
Заңгерлердің айтуынша, бейнежазбадағы әрекеттер — адамды қорлау, жүйелі түрде күш қолдану — классикалық азаптаудың белгілері. Сондықтан істің «лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану» деп қайта саралануы қылмыстың ауырлығын жасанды түрде төмендету болып табылады.
Жүйе өз қызметкерлерін қорғап отыр ма?
Бұл жағдай пенитенциарлық жүйедегі «корпоративтік ынтымақтастықтың» көрінісі іспетті. Егер азаптау фактісі ресми мойындалса, бұл тек қатардағы қызметкерлердің ғана емес, мекеме басшылығының және облыстық департаменттің жұмысына үлкен соққы болар еді. Бапты ауыстыру арқылы тергеу органдары қылмысты «жұмыс барысындағы қателік» деңгейіне дейін түсіріп отыр.
Бұл прецеденттің қауіптілігі мынада: ертең басқа колонияларда да осындай жағдай қайталанса, қызметкерлер «азаптау» емес, «өкілеттікті асыра пайдалану» бойынша жеңіл жазамен құтылып кететініне сенімді болады.
Қоғам мен құқық қорғаушылардың талабы
Қазіргі таңда жәбірленуші тарап пен олардың адвокаттары бұл шешімге қарсылық білдіріп, Прокуратурадан істі қайта қарауды талап етуде. Құқық қорғаушылардың пікірінше, Атбасар ісі — Қазақстандағы сот реформасы мен адам құқықтарының сақталуына берілген үлкен сынақ.
Егер бұл іс осы күйінде сотқа кетсе, онда Қазақстанның халықаралық мінберлерде айтатын «азаптаумен күрес» туралы мәлімдемелері құрғақ сөз болып қалмақ.
Түйін: Атбасар түрмесіндегі оқиға жай ғана қызметтік тәртіпті бұзу емес, бұл — адамның ар-намысын таптау. Заң үстемдігі орнаған мемлекетте қылмыс өз атымен аталуы тиіс. Ал азаптау — ешқандай жағдайда «өкілеттікті асыра пайдалану» бола алмайды.
