Иран мен Түркия бәсекелестігі: тарихи тамыры мен заманауи саяси көрінісі
Таяу Шығыс пен Орталық Азия кеңістігінде геосаяси ықпал үшін күрес жүргізіп отырған екі ірі мемлекет — Иран мен Түркия. Бұл екі елдің арасындағы бәсекелестік тек бүгінгі күннің мәселесі емес, оның тамыры ғасырлар тереңіне кетеді. Қазіргі кезеңде бұл бәсеке жаңа сипат алып, экономикалық, әскери, мәдени және идеологиялық бағыттарда жалғасып келеді. Бұл мақалада Иран мен Түркия арасындағы тарихи текетірестің негізгі кезеңдері мен қазіргі геосаяси ахуалдағы рөлі талданып, олардың аймақтық және жаһандық саясаттағы орны сараланады. Тарихи негіздер: Сефевидтер мен Османдар текетіресі Иран мен Түркия арасындағы бәсекелестіктің бастауы XVI ғасырдағы Сефевид мемлекеті мен Осман империясы арасындағы қақтығыстардан бастау алады. Бұл тек әскери емес, сонымен қатар діни сипаттағы күрес болды. Сефевидтер шииттік бағытты ұстанса, Османдар сунниттік исламның қорғаушысы ретінде әрекет етті. Бұл айырмашылық екі мемлекеттің тек саяси ғана емес, идеологиялық тұрғыдан да қарсыласуына себеп болды. 1514 жылғы Чалдыран шайқасы Осман империясының жеңісімен аяқталып, аймақтағы күштердің балансын уақытша Түркияның пайдасына шешті. Кейінгі ғасырларда екі мемлекет арасында шекаралық қақтығыстар жалғасып отырды. Ақырында 1639 жылғы Зухаб келісімі қазіргі Иран-Түркия шекарасының негізін қалады. Бұл келісім екі ел арасындағы ұзақ мерзімді бейбіт қатынастарға жол ашқанымен, бәсекелестікті толық тоқтата алмады.
ХХ ғасыр: Ұлттық мемлекеттер кезеңі
XX ғасырда Осман империясының ыдырауы мен Түркия Республикасының құрылуы, сондай-ақ Иранда Пехлеви әулетінің билікке келуі екі елдің қарым-қатынасына жаңа сипат берді. Мұстафа Кемал Ататүрік жүргізген реформалар Түркияны зайырлы мемлекетке айналдырса, Иранда да модернизация процесі жүрді. Бұл кезеңде екі ел арасында тікелей әскери қақтығыстар болмағанымен, ықпал үшін бәсекелестік сақталды. Қырғи-қабақ соғыс жылдарында Түркия НАТО құрамына кіріп, Батысқа жақындаса, Иран бастапқыда Батыспен одақтас болды. Алайда 1979 жылғы Иран ислам революциясы бұл жағдайды түбегейлі өзгертті. Революциядан кейін Иран теократиялық мемлекетке айналып, Батысқа қарсы саясат ұстанды.
Идеологиялық айырмашылықтар және аймақтық саясат
Қазіргі таңда Иран мен Түркия арасындағы негізгі айырмашылықтардың бірі — олардың басқару жүйесі мен идеологиясы. Иран — исламдық республика, шииттік бағыттағы идеологиялық саясат жүргізеді. Түркия — ресми түрде зайырлы мемлекет, бірақ соңғы жылдары исламдық құндылықтарға көбірек көңіл бөлуде. Бұл айырмашылықтар олардың аймақтық саясатында да көрініс табады. Мысалы, Сириядағы азаматтық соғыста Иран Башар Асад режимін қолдаса, Түркия оппозициялық күштерге қолдау көрсетті. Бұл екі елдің Таяу Шығыстағы ықпал үшін күресінің айқын көрінісі.
Кавказ және Орталық Азиядағы бәсеке
Иран мен Түркия арасындағы бәсекелестік Кавказ бен Орталық Азияда да байқалады. Әсіресе Әзербайжан мәселесінде Түркияның белсенділігі Иранды алаңдатады. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы барысында Түркия Әзербайжанға ашық қолдау көрсетіп, аймақтағы ықпалын күшейтті. Ал Иран бұл жағдайға сақтықпен қарап, аймақтағы тепе-теңдікті сақтауға тырысты. Орталық Азия елдері үшін де бұл екі мемлекет маңызды серіктес. Түркия мәдени және тілдік жақындығын пайдаланып ықпалын арттырса, Иран географиялық орналасуы мен энергетикалық ресурстар арқылы өз позициясын нығайтуда.
Экономикалық және энергетикалық факторлар
Экономикалық тұрғыдан Иран мен Түркия бір-біріне тәуелді әрі бәсекелес мемлекеттер. Түркия Ираннан газ импорттайды, бірақ сонымен қатар балама энергетикалық бағыттарды да дамытып келеді. Иран санкциялар жағдайында Түркияны маңызды сауда серіктесі ретінде қарастырады. Дегенмен, екі ел арасындағы экономикалық байланыстар саяси келіспеушіліктерге байланысты жиі құбылып отырады.
Қазіргі геосаяси жағдай және болашақ
Қазіргі таңда Иран мен Түркия арасындағы қарым-қатынас күрделі әрі көпқырлы сипатқа ие. Бір жағынан, олар кейбір мәселелерде (мысалы, сауда, қауіпсіздік) ынтымақтасады. Екінші жағынан, аймақтық ықпал үшін күрес жалғасуда. Түркияның белсенді сыртқы саясаты, әсіресе Таяу Шығыс, Кавказ және Африкадағы әрекеттері Иранның мүдделеріне кейде қайшы келеді. Ал Иран өз кезегінде шииттік топтар арқылы ықпалын кеңейтуге тырысады. Сөз түйіні Иран мен Түркия арасындағы бәсекелестік — тарихтан бастау алған, бүгінге дейін жалғасып келе жатқан күрделі геосаяси құбылыс. Бұл тек екі мемлекет арасындағы текетірес емес, сонымен қатар аймақтық және жаһандық саясаттың маңызды элементі. Алдағы уақытта бұл бәсекелестік толық жойылады деу қиын. Керісінше, жаңа жағдайларға бейімделе отырып, әртүрлі форматта жалғаса береді. Сондықтан Иран мен Түркияның қарым-қатынасын түсіну — Таяу Шығыс пен Еуразия кеңістігіндегі саяси процестерді дұрыс бағалаудың кілті болып табылады, деп хабарлайды Alashorda.kz ақпараттық агенттігі.
