Талқылауға ҚР Ұлттық банкінің, ҚҚҚ-ның, QazTechальянсының, «Комментарий» сараптама тобының, HalykFinance инвестициялық компаниясының және басқада ұйымдардың өкілдері қатысты
Алматыда экономика мен қаржы саласының беделдісарапшылары тұтынушылық несиелеу, BNPL (қазір сатыпал да, кейін төле) жүйесі және осы өнімдердіңҚазақстандағы инфляцияға әсер ету ықтималдылығытуралы пікір алмасты, деп хабарлайды Zakon.kz.
Дөңгелек үстелді Kursiv Research ұйымдастырды. Талқылауға ҚР Ұлттық банкінің, ҚҚҚ-ның, QazTechальянсының, «Комментарий» сараптама тобының, HalykFinance инвестициялық компаниясының және басқада ұйымдардың өкілдері қатысты.
Сарапшылар мен экономистердің көпшілігінің пікірінше, елдегі инфляция мен бағаның өсуіне әсер ететін негізгіфакторлар — валюталық курс, азық-түлік және азық-түліккежатпайтын тауарлар инфляциясы. Ал бөліп төлеу мен тұтынушылық несиелердің бұл процеске айтарлықтайқатысы жоқ. Мұны олар қазақстандық статистикалықдеректер мен жергілікті сарапшылардың зерттеунәтижелерімен дәлелдеді.
QazTech альянсы сарапшыларының мәліметінше, еңжағымсыз сценарийдің өзінде тұтынушылық несиелер мен бөліп төлеудің инфляцияға әсері бар болғаны 0,5 пайыздықпунктпен шектеледі.
«Қазір біз тұтынушылық несиелеудің инфляцияға әсерін0,4%, 0,5%, 1% деңгейінде талқылап отырмыз, ал инфляцияның өзі 12–13%-ға жетеді. Яғни бұл өте аз үлес. Егер инфляция 1,5–2% болса және тұтынушылықнесиелеудің үлесі 0,5% деңгейінде болса, онда мен біріншіболып «Бұл қауіпті» дер едім. Бірақ инфляция 12% болғанда0,5%-ды талқылаудың маңызы шамалы», — деді тәуелсізсарапшы, экономист Айдархан Құсайынов.«Тарихитұрғыдан алғанда, биыл біздегі ең жоғары инфляция — азық-түлік инфляциясы, ал мұнда бөліп төлеудің еш рөліжоқ. Бағалар өсіп жатыр, азық-түлік инфляциясы — бұл еңнарықтық инфляция түрі. Демек, баға қозғалысыныңастарында әлдеқайда терең себептер бар. BNPL-моделіинфляцияны айтарлықтай күшейтпейді. Бұл — шешуші де, негізгі де фактор емес. Мен толық сеніммен айтамын: халықты қарыздан «құтқару» идеясын, мүмкін, сәлдөрекілеу айтсам да, белгілі бір дәрежеде популизм депсанаймын. Негізінде, елде шамадан тыс қарызданупроблемасы жоқ», — деп толықтырды АйдарханҚұсайынов.
Ұлттық банктің басқарма төрағасының орынбасарыВиталий Тутушкин де тұтынушылық несиелеу инфляцияғаәсер ететін жалғыз фактор емес екенін атап өтті.
«Біз ешқашан тек тұтынушылық несиелер инфляцияға әсеретеді деп айтқан емеспіз. Көптеген факторлар бар — бюджеттік шығындар, айырбас бағамы және жалпы халықпен бизнестің сұранысы», — деп атап өтті Виталий Тутушкин.
Қазақстан Ұлттық банкінің Зерттеу және талдау орталығыдепартаменті директорының орынбасары Камилла Жусанғалиева да несиелердің инфляцияға әсері туралынақты қорытынды жасау қиын екенін айтты. Себебідеректер жеткіліксіз. Сонымен қатар, реттеуші орган тұтынушылық несиелеуді бағаға ықпал тұрғысынан емес, көбіне қаржылық тұрақтылық тұрғысынан қарастырады.
«Комментарий» сараптамалық тобының жетекшісі Эльдар Шамсутдинов басқа көзқарасты ұстанды: ол бөліп төлеумен тұтынушылық несиелеу инфляцияға қысым көрсетедідеп есептейді. Өз ұстанымын ол IMF, Гарвард және өзгеде шетелдік зерттеу көздерінің деректерімен негіздеді.
Шамсутдиновтың пікірінше, адамдар өз табыстарын тиімсізпайдаланып, ақшаны «мас теңізші секілді» шашады.
«Білетіндеріңіздей, біз — импортқа тәуелді елміз. Барлығындоллармен сатып аламыз. Доллар бағамының маңызы өтежоғары. Долларлық күйзелістер үй шаруашылықтарыныңқарыз жүктемесін арттырады. Бұл өз кезегінде кредиттікбумнан кейінгі 1–2 жыл ішінде ЖІӨ өсімін шамамен 3 пайыздық тармаққа төмендетеді. Тұтынушылық несиелеросының бәрін күшейтеді. Бәлкім, біз экономикалықғылымда жаңа нәрсеге тап болып отырмыз, бұлбихевиористікке көбірек жақын, себебі адамдар өзшығындарын бақылаудан қалады. Олар шынымен де оны бақылауды тоқтатады», — деп мәлімдеді Шамсутдинов.
Тәуелсіз сарапшы Айдархан Құсайынов әріптесінің уәжіменкеліспеді. Экономистің пікірінше, шетелдік зерттеулергесақтықпен қарау қажет, өйткені олардың барлығыҚазақстанның шынайы жағдайына сәйкес келе бермейді.
«IMF, Гарвард зерттеулері мен «несиелік мінез-құлықтыңбұзылуы» туралы айтсақ, бізде тұтынушылық несиелеудіңдеңгейі Батыс елдерімен салыстырғанда әлдеқайда төмен. Экономикамыздың құрылымы да өзгеше. Сондықтан мен IMF, Дүниежүзілік банк немесе Гарвард секілді іріұйымдардың зерттеулерін көз жұмып көшіру дұрыс емесдеп санаймын. Бұл зерттеулердің қандай алғышарттардажәне қандай экономикаларға арнап жасалғанын мұқиятқарау қажет», — деді экономист.
Сонымен қатар, Құсайынов баға мен бөліп төлеу жүйесінәкімшілік жолмен реттеу қажет емес деп есептейді. Оныңайтуынша, нарықтық қатынастарды қолмен басқару теріссалдарға әкеледі.
«Жағдайға шынайы қарайық. Адамдардың мінез-құлқыөзгеріп жатыр. Мәселе тек оның экономикалық тұрғыданқаншалықты маңызды және әсерлі екендігінде. Біздіңпікірталас кезінде «тұтынушылық несиелеу адамдардыңкедейленуінен өсіп жатыр» деген тезис талқыланған еді. Сол кезде мен нақты айтқанмын: ол өсіп жатыр, себебіэкономикалық модель өзгерді. 2015 жылы, шамамен солкезеңде, ірі маркетплейс іске қосылды. Бағалар сәлкөтерілді, бірақ девальвация фонында бұл айқынбайқалмады. Кейін бәрі тұрақталды. Модель бір рет өзгерді, енді ол бағаларға әсер етпейді. Біздің адамдар мен компанияларда баға мен баға белгілеуді қалай реттеукеректігін талқылағанымыз мені қорқытады. Біздіңне айтып отырғанымызды түсінесіздер ме? Бұл мыңдағантүрлі бизнес: шұлықтан, іш киімнен бастап, iPhone мен Dyson-ға дейін. Енді біз отырайық та, айтайық: «Мынажерде сен осындай баға қоюың керек, ал мына жерде — осындай. Ал үш айлық бөліп төлеуде — мынандай». Мұнықалай елестетесіз? Осындай салаға араласып, «енді біз сағанбаға белгілейміз» деу бұл өте қауіпті. Менің ойымша, бағабелгілеу мен баға реттеу мәселесін тіпті риторикалықтұрғыда да талқылаудың қажеті жоқ», — деді тәуелсізсарапшы.
Ұлттық банктің деректері бойынша, 2025 жылғы қазанайының қорытындысында жылдық инфляция деңгейі12,6%-ды құрады. ҚҚҚ Кеңесінің төрайымы Елена Бахмутова өз кезегінде келесі деректерді келтірді: соңғы 10 жылда азық-түлік инфляциясының үлесі — 45%, азық-түлікке жатпайтын тауарлар — 30%, қызметтер — 25%. 2019–2023 жылдары тұтынушылық несиелердің өсуінеқарамастан, азық-түлікке жатпайтын сегменттегі инфляция баяулады.
«Егер тұтынушылық несиелеуді шектен тыс «зияндықұбылыс» ретінде қабылдап, оған бар назар аударсақ, ондаоның салдары ретінде қызмет көрсету, сауда және бөлшексауда салаларындағы ұсыныстар азаяды. Ал бізде халықтыңнегізгі жұмыспен қамтылуы дәл осы сегменттерде екенінұмытпауымыз керек», — деп санайды Бахмутова.
Ол QazTech альянсы сарапшыларының тұжырымыменкелісетінін білдірді, тұтынушылық несиелеу мен BNPL жүйесінің инфляцияға әсері — ең төмен деңгейде. Бұғансебеп — инфляцияны айқындайтын басқа, әлдеқайдамаңызды факторлар: ең алдымен азық-түлік және азық-түлікке жатпайтын инфляция, сондай-ақ негізгі қозғаушыкүш — валюта бағамы. Сонымен қатар, тұтынушылықнесиелердің саны да азайып келеді.
Мысалы, 2023 жылы кепілсіз жаңа несиелердің өсімішамамен 36% болған, 2024 жылы ол 33%-ға дейінтөмендеді, ал 2025 жылы бар болғаны 13%-ды құрады. Сондай-ақ статистика бойынша кепілсіз несиегеөтінімдердің шамамен 32%-ы мақұлданады. Ірі бизнес сегментінде бұл көрсеткіш шамамен 53%, ал шағын жәнеорта бизнесте — 33%. Сарапшылардың болжамыншажылдың төртінші тоқсанында бөлшек несиелеу, соныңішінде автонесиелердің де өсімі әрі қарай баяулайды.
