Транспланттаудың күнгейі мен теріскейі
Америка журналистері тобының жүргізген тергеу нәтижелеріне сәйкес, Армения үкіметі адам органдарын Францияға шығару жөніндегі ауқымды схемаға рұқсат берген. Хабарламада айтылғандай, 2022-2026 жылдар аралығында бұл қызмет ұйымдастырушыларға 30 миллион доллар көлемінде табыс әкелді. Осы көлеңкелі құбылыс пен оның адамға пайдасы бар жарық тұсының Орталық Азиядағы нышан-белгісі туралы Alashorda.kz ақпараттық агенттігі өз пайымдауларын ұсынады.
Қазіргі таңда Орталық Азияда ағза транспланттауы – өмір мен өлім арасындағы жіңішке шеп қана емес, сонымен бірге үлкен құқықтық және этикалық мәселелерге толы күрделі сала. Ресми статистика мен халықаралық ұйымдардың есептері аймақта заңсыз транспланттау қаупінің өсіп келе жатқанын көрсетеді.
Сенімсіздік тұңғиығы
Орталық Азия елдерінде, әсіресе Қазақстанда, мәйіттік донорлық институты дамудың бастапқы сатысында тұр. Еуропада донорлықтың 80-90%-ы қайтыс болған адамдардың үлесіне тисе, Қазақстанда бұл көрсеткіш керісінше – транспланттаудың 80-90%-ы тірі туыстардың есебінен жүзеге асады . Бұл дисбаланс халықтың денсаулық сақтау жүйесіне деген сенімсіздігінен туындап отыр.
Республикалық трансплантацияны үйлестіру орталығының мәліметінше, 2024 жылы миы өлген деп танылған 86 донордың туыстарына жүгінгенде, тек 10 отбасы ғана келісім берген. Қалғандары "дәрігерлер науқасты құтқармай, оның ағзасын алуға тырысады" деген қорқынышпен бас тартқан.
Бұл қорқыныштың негізсіз емес екенін 2017 жылы Ақтөбеде болған оқиға дәлелдейді. Туыстары марқұмның ағзасын рұқсатсыз алды деп дауласқан. Тексеріс дәрігерлердің заң бұзбағанын анықтаса да, бұл оқиға қоғамда үлкен резонанс тудырып, 2020 жылы Денсаулық кодексіне өзгерістер енгізілуіне себеп болды. Қазір әр азамат eGov порталы арқылы қайтыс болғаннан кейін донор болуға келісімін не бас тартуын алдын ала білдіруі тиіс.
Заңсыз нарықтың көлеңкелі көрінісі
Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасының (UNODC) 2024 жылғы жаһандық баяндамасы алаңдатарлық статистиканы жария етті. 2017-2023 жылдар аралығында әлем бойынша ағза алу мақсатында адам саудасының 175 құрбаны ресми тіркелген. Соның 91-і Еуропа және Орталық Азия аймағына тиесілі.
UNODC сарапшыларының пікірінше, ағзаларды заңсыз транспланттау – ең аз анықталатын және ең аз түсінілетін эксплуатация түрлерінің бірі. Бұл қылмыстың күрделілігі сонша, оған медицина қызметкерлері, делдалдар және халықаралық байланыстардың қатысуы қажет. Құрбандардың 63%-ы ер адамдар, бірақ әлеуметтік осал топтардағы әйелдер мен балалар да үлкен қауіпте.
Заң шеңбері мен орындалу мәселелері
Қазақстанда ағзаларды заңсыз алу мен сату Қылмыстық кодекстің 116-бабы бойынша ауыр қылмыс саналады. Бірінші бөлігі бес жылға дейін бас бостандығынан айыруды көздесе, ауырлататын мән-жайларда (кәмелетке толмағандарға, алдау жолымен, қызмет бабын пайдалану арқылы жасалған) жаза мүлкі тәркіленіп, 10 жылға дейін созылады. Ал қылмыстық топ жасап, құрбанның өліміне әкеп соқса, 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылған.
Дегенмен, заңның болуы оның толық орындалуына кепілдік бермейді. Тәжікстанда 2025 жылдың шілдесінде UNODC ұйымдастырған семинарда аймақта соңғы кездері ағзаларды заңсыз алу деректері жиілегені айтылды. Құқық қорғау органдары мен денсаулық сақтау министрліктерінің өкілдері бірігіп, осы қылмыс түрін анықтау және тергеу әдістерін қарастырды .
Діни көзқарас пен заманауи шешімдер
Орталық Азияда ағза донорлығының дамымауына діни сенімдер де әсер етеді. Көптеген адамдар ислам немесе православие қайтыс болғаннан кейін ағзаны алуға тыйым салады деп есептейді. Бірақ діни басқармалардың ресми ұстанымы басқа – олар мәйіттік донорлықты қайырымдылық актісі ретінде қолдайды.
Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, аймақта тірі донорлардан жасалатын трансплантация басым, ал мәйіттік донорлық әлі де қалыптасу сатысында. Бұған заңнамалық базаның жетілдірілмеуі, қоғамның хабардарлығының төмендігі және инфрақұрылымның әлсіздігі әсер етіп отыр .
Болашаққа көзқарас
Қазіргі таңда Қазақстанда 4 мыңнан астам адам донор күту парағында тұр, оның 128-і – балалар. Жыл сайын 300-ге жуық науқас донор табылмай көз жұмады . Бұл адамдардың өмірін сақтап қалу үшін заңсыз транспланттаумен күрес қатар, халықтың сенімін арттыру да маңызды.
Сарапшылардың пікірінше, мәселені шешу үшін үш бағытта жұмыс жүргізу қажет: біріншіден, транспланттау процесінің ашықтығын қамтамасыз ету; екіншіден, діни және қоғам қайраткерлері арқылы түсіндіру жұмыстарын жүргізу; үшіншіден, заңсыз ағза саудасына қатысты қылмыстық жауапкершілікті күшейту.
Еуропалық Одақ қаржыландыратын PROTECT жобасы аясында UNODC Орталық Азия елдерінде ағзаларды заңсыз алумен күрес бойынша арнайы құралдар мен оқыту бағдарламаларын енгізуде. Бұл бастамалар 2026 жылға дейін жалғасып, аймақтағы трансплантология саласының қауіпсіздігін арттыруға бағытталған .
Ағза транспланттауы – заманауи медицинаның ғажайып жетістіктерінің бірі. Бірақ бұл жетістік адам өмірі мен қадір-қасиетіне қауіп төндіретін қылмыстық схемаларға айналмауы тиіс. Орталық Азия елдерінің алдында тұрған басты міндет – ағзалардың жетіспеушілігі мен заңсыз нарық арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып, азаматтардың өмір сүру құқығын қорғау, деп хабарлайды Alashorda.kz ақпараттық агенттігі.
