Үлкен ойынның басталуы
Орталық Азия ондаған жылдар бойы қарапайым формуламен өмір сүріп келді: мұнай мен газды өндіру, шикізатты шетелге жөнелту және экспорттық табысты иелену. Бірақ жеңіл шикізаттық кірістер дәуірі аяқталуға жақын. Энергетикалық ауысу, баға турбуленттілігі және нарықтар үшін қатал күрес аясында аймақ мұнай-газ химиясына ставка жасай отырып, өзінің экономикалық моделін қайта жазуға тырысуда https://exclusive.kz/centralnaja-azija-vstupaet-v-bolshuju-igru-neftegazohimii/.
Экспорттық шикізаттан жоғары қосылған құны бар өнімдерге көшу стратегиясы Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан үшін жаңа өнеркәсіптік өрлеу көзіне айнала ала ма?
Бүгінгі таңда Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан бір уақытта шикізат экспортынан полимерлер, химиялық өнімдер және өнеркәсіпке арналған компоненттер сияқты жоғары қосылған құны бар өнімдер өндірісіне көшуге ұмтылуда. Іс жүзінде бұл Орталық Азияда экономиканың мүлдем жаңа индустриалды негізін құру әрекеті болып табылады.
Қазақстан: Үлкен ойынның басталуы
Қазақстан мұнай мен газдың ірі экспорттаушысы болып қала береді, алайда шикізаттың қомақты бөлігі әлі де терең өңдеусіз сатылуда. Салдарынан негізгі қосылған құн республика шекарасынан тыс жерлерде түзіледі. Мұнай-газ химиясы бұл модельді түбегейлі өзгертуі тиіс.
2022 жылы іске қосылған Kazakhstan Petrochemical Industries (KPI) компаниясының полипропилен шығаратын зауыты елдің әлемдік полимерлер нарығына біртіндеп шыға бастағанының айқын дәлелі. Бүгінде Атырау облысы Қазақстанның басты мұнай-газ химиясы орталығына айналып келеді. Сарапшылардың мәліметінше, зауыт полипропилен өндірісін 250 мың тоннадан 375 мың тоннаға дейін ұлғайтқан.
Бірақ ең маңыздысы — экспорт географиясының өзгеруі. Бұл бағытта Түркия нарығы Қазақстан үшін негізгі экспорттық хабтардың бірі ретінде қарастырылуда. Түркия өз ішінде жаңа қуаттылықтар салуды жоспарлап отырғанына қарамастан, ұзақ уақыт бойы полимерлерді әлемдік деңгейдегі ең ірі импорттаушылардың бірі болып қала бермек.
Өзбекстан мен Түрікменстанның амбициялары
Көршілес Өзбекстан да бұл жарыстан қалыс қалар емес. Ташкент өз экономикасын әртараптандыру аясында газ-химия кешендерін салуға басымдық беріп отыр. Елдің ішкі нарығының үлкендігі мен өнеркәсіптік сұраныстың жоғарылығы өндірілген полимерлерді ел ішінде дайын өнімге айналдыруға мүмкіндік береді.
Түрікменстан болса, өзінің орасан зор табиғи газ қорын тікелей отын ретінде ғана емес, полиэтилен, полипропилен және карбамид өндірісі үшін шикізат ретінде пайдалануды белсенді дамытуда. Каспий аймағындағы бұл белсенділік аймақтық бәсекелестікті жаңа деңгейге көтерді.
Инфрақұрылым және Қайта өңдеу тереңдігі
Мұнай-газ химиясын дамыту тек жаңа зауыттар салумен шектелмейді, ол қолданыстағы қуаттарды жаңғыртуды да талап етеді. Бұл ретте мұнай өңдеу зауыттарының қуатын арттыру жобалары маңызды рөл атқарады. Мысалы, Шымкент мұнай өңдеу зауытының қуатын жылына 6 млн тоннадан 12 млн тоннаға дейін екі есе арттыру жоспарлануда. Жобаның құны шамамен 6 миллиард долларға бағаланып отыр, ал оны іске қосу 2030–2032 жылдарға күтілуде.
Бірінші көзқараста бұл тек отын өндірісін ұлғайту жобасы болып көрінгенімен, оның мұнай химиясы үшін маңызы әлдеқайда кең. Себебі, мұнай өңдеудің тереңдеуі газ-химия өнеркәсібіне қажетті бастапқы өнімдер базасын (ароматикалық көмірсутектер, пропилен т.б.) кеңейтуге тікелей жағдай жасайды.
Алға қойылған міндеттер мен тәуекелдер
Орталық Азияның мұнай-газ химиясы алпауытына айналу жолында бірнеше елеулі кедергілер бар. Біріншіден, бұл — заманауи технологиялар мен халықаралық инвестициялардың жеткіліктілігі. Мұндай ірі жобалар жаһандық трансұлттық компаниялармен серіктестікті талап етеді. Екіншіден, логистика мәселесі: аймақтың мұхиттардан алшақ орналасуы дайын өнімді сыртқы нарықтарға жеткізу құнын қымбаттатады.
Дегенмен, шикізаттық бағыттан индустриалды модельге көшу — уақыт талабы. Энергетикалық ауысу дәуірінде мұнай мен газды жай ғана жағу немесе шикі күйінде сату емес, одан жоғары технологиялық өнімдер алу аймақ экономикасының тұрақтылығының басты кепілі болмақ.
